გენეტიკა და გენომიკა
21 ტერმინი. თითოეულ გვერდზე: მოკლე განმარტება, როგორ მუშაობს, სად გამოიყენება და ხშირი კითხვები.
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის მემკვიდრეობითი ინფორმაცია. ის ორი ერთმანეთზე დახვეული ჯაჭვისგან შედგება და ოთხი „ასოთი"…
- რნმრნმ (რიბონუკლეინის მჟავა) დნმ-ის მონათესავე მოლეკულაა, რომელიც გენეტიკურ ინფორმაციას დნმ-იდან ცილამდე გადაიტანს და ასევე თავად ასრულებს მრავალ ფუნქციას: არეგულირებს…
- გენიგენი დნმ-ის მონაკვეთია, რომელიც შეიცავს ინსტრუქციას ერთი კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის დასამზადებლად. გენები მემკვიდრეობის ძირითადი ერთეულია — მშობლებიდან შვილებს…
- გენომიგენომი ორგანიზმის სრული გენეტიკური მასალაა — მთელი დნმ, ყველა გენითა და მათ შორის არსებული მონაკვეთებით. ადამიანის გენომი დაახლოებით 3 მილიარდ ფუძეთა წყვილს მოიცავს.
- ქრომოსომაქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი ჩვეულებრივ 46 ქრომოსომას, ანუ 23 წყვილს შეიცავს.
- მუტაციამუტაცია დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებაა. ის შეიძლება იყოს ერთი „ასოს" ჩანაცვლება ან დიდი მონაკვეთის დაკარგვა, გაორმაგება ან გადაადგილება. მუტაციები შეიძლება იყოს უვნებელი…
- ალელიალელი ერთი და იმავე გენის ერთ-ერთი ვერსიაა. ადამიანს თითოეული გენის ორი ალელი აქვს, ერთი დედისგან და ერთი მამისგან, და მათი კომბინაცია განსაზღვრავს, როგორ გამოვლინდება…
- ეპიგენეტიკაეპიგენეტიკა შეისწავლის გენების აქტივობის ცვლილებებს, რომლებიც დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის. ქიმიური „ნიშნები" დნმ-სა და ჰისტონებზე განსაზღვრავს, რომელი გენი იქნება…
- დნმ-ის მეთილირებადნმ-ის მეთილირება დნმ-ის ციტოზინზე მცირე ქიმიური ჯგუფის, მეთილის, მიერთებაა. ის დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის, მაგრამ მოქმედებს იმაზე, ჩართულია თუ გამორთული ახლომდებარე…
- ტრანსკრიფციატრანსკრიფცია დნმ-ის მონაკვეთის რნმ-ად გადაწერის პროცესია. მას ფერმენტი, რნმ-პოლიმერაზა, ასრულებს და ის გენის „ჩართვის" პირველი ნაბიჯია.
- ტრანსლაციატრანსლაცია mRNA-ზე ჩაწერილი ინფორმაციის მიხედვით ცილის აწყობაა. რიბოსომა mRNA-ს სამ-სამ ასოდ კითხულობს და ყოველ კოდონს შესაბამის ამინომჟავას უერთებს.
- გენეტიკური კოდიგენეტიკური კოდი წესების ნაკრებია, რომლის მიხედვითაც mRNA-ს სამ-სამ ნუკლეოტიდიანი კოდონები ამინომჟავებად ითარგმნება. 64 კოდონი კოდირებს 20 ამინომჟავას და სამ სტოპ-სიგნალს.
- ერთნუკლეოტიდური პოლიმორფიზმიერთნუკლეოტიდური პოლიმორფიზმი (SNP) დნმ-ის ერთ პოზიციაზე არსებული ვარიაციაა, რომელიც მოსახლეობაში ხშირად გვხვდება. ის ადამიანებს შორის გენეტიკური განსხვავების ყველაზე…
- გენომის სეკვენირებაგენომის სეკვენირება დნმ-ის ფუძეების (A, T, G, C) თანმიმდევრობის წაკითხვაა. სრული გენომის სეკვენირება ორგანიზმის მთელ დნმ-ს კითხულობს, მიზნობრივი სეკვენირება — მხოლოდ…
- შემდეგი თაობის სეკვენირებაშემდეგი თაობის სეკვენირება (NGS) ტექნოლოგიების ჯგუფია, რომელიც ერთდროულად მილიონობით და მილიარდობით მოკლე დნმ-ფრაგმენტს კითხულობს. მან გენომის წაკითხვა ათასჯერ გააიაფა.
- პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციაპოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია (PCR) ლაბორატორიული მეთოდია, რომელიც დნმ-ის შერჩეულ მონაკვეთს რამდენიმე საათში მილიარდჯერ ამრავლებს. ის ტემპერატურის ციკლურ ცვლილებასა და…
- რეალური დროის PCRრეალური დროის PCR (qPCR) PCR-ის ვარიანტია, რომელიც დნმ-ის გამრავლებას ფლუორესცენციით ყოველ ციკლზე ზომავს. ასე ის არა მხოლოდ ადასტურებს სამიზნის არსებობას, არამედ…
- გელ-ელექტროფორეზიგელ-ელექტროფორეზი ლაბორატორიული მეთოდია, რომელიც დნმ-ის, რნმ-ის ან ცილების მოლეკულებს ზომის მიხედვით ყოფს: ელექტრული ველი მათ გელში აძრავებს, და პატარა მოლეკულები…
- პლაზმიდაპლაზმიდა პატარა, ჩვეულებრივ წრიული დნმ-ის მოლეკულაა, რომელიც ბაქტერიაში ქრომოსომისგან დამოუკიდებლად მრავლდება. ლაბორატორიაში პლაზმიდები გენების გადატანის მთავარი…
- რესტრიქციული ფერმენტირესტრიქციული ფერმენტი ბაქტერიული ფერმენტია, რომელიც დნმ-ს ჭრის მხოლოდ კონკრეტულ, მოკლე მიმდევრობაზე. ბუნებაში ის ბაქტერიას ვირუსებისგან იცავს, ლაბორატორიაში კი დნმ-ის…
- მოლეკულური კლონირებამოლეკულური კლონირება დნმ-ის კონკრეტული მონაკვეთის, მაგალითად გენის, ვექტორში ჩასმა და მისი გამრავლებაა მასპინძელ ორგანიზმში, ჩვეულებრივ ბაქტერიაში. ასე მიიღება ამ დნმ-ის…