რნმ (რიბონუკლეინის მჟავა) დნმ-ის მონათესავე მოლეკულაა, რომელიც გენეტიკურ ინფორმაციას დნმ-იდან ცილამდე გადაიტანს და ასევე თავად ასრულებს მრავალ ფუნქციას: არეგულირებს გენებს, აკატალიზებს რეაქციებს და აწყობს ცილებს.
ამ გვერდზე
რა არის რნმ?
რნმ დნმ-ის „ბიძაშვილია": ისიც ნუკლეოტიდების ჯაჭვია, მაგრამ რამდენიმე მნიშვნელოვანი განსხვავებით. თუ დნმ საარქივო ბიბლიოთეკაა, რნმ სამუშაო ასლია, რომელიც ბიბლიოთეკიდან სახელოსნოში — რიბოსომამდე — მიაქვთ.
რნმ და დნმ: განსხვავებები
| თვისება | დნმ | რნმ |
|---|---|---|
| შაქარი | დეზოქსირიბოზა | რიბოზა |
| ფუძეები | A, T, G, C | A, U (ურაცილი), G, C |
| ჯაჭვები | ორი (ორმაგი სპირალი) | ჩვეულებრივ ერთი |
| სიცოცხლის ხანგრძლივობა | სტაბილური, გრძელვადიანი | ხშირად წუთები ან საათები |
| ძირითადი როლი | ინფორმაციის შენახვა | ინფორმაციის გადატანა და რეგულაცია |
რნმ-ის ძირითადი სახეები
- მაცნე რნმ (mRNA) — გენის ასლი, რომელიც ცილის „რეცეპტს" რიბოსომამდე მიიტანს. სწორედ ამ მოლეკულას იყენებს mRNA თერაპია.
- სატრანსპორტო რნმ (tRNA) — რიბოსომას ამინომჟავებს აწვდის და კოდონებს „კითხულობს".
- რიბოსომული რნმ (rRNA) — რიბოსომის აგებულების ძირითადი ნაწილი, რომელიც ამინომჟავებს ერთმანეთს აკავშირებს.
- მარეგულირებელი რნმ-ები — მიკრორნმ (miRNA) და siRNA გენების აქტივობას ამცირებენ, გრძელი არაკოდირებადი რნმ-ები კი გენების ჩართვა-გამორთვაში მონაწილეობენ.
რნმ როგორც ფერმენტი
რნმ-ს შეუძლია ქიმიური რეაქციების კატალიზი. ასეთ მოლეკულებს რიბოზიმები ჰქვია. სწორედ ამიტომ ბევრი მეცნიერი ფიქრობს, რომ ადრეულ სიცოცხლეში რნმ ერთდროულად ინფორმაციასაც ინახავდა და რეაქციებსაც ასრულებდა („რნმ-სამყაროს" ჰიპოთეზა).
რნმ ბიოტექნოლოგიაში
- mRNA ვაქცინები და თერაპიები — უჯრედს აწვდიან ინსტრუქციას სასურველი ცილისთვის.
- რნმ-ინტერფერენცია — siRNA კონკრეტული გენის mRNA-ს ანადგურებს და ამ გენს „ადუმებს".
- გიდ-რნმ — CRISPR-ის სისტემას დნმ-ის სწორ ადგილამდე მიჰყავს.
- რნმ-სეკვენირება — აჩვენებს, რომელი გენებია აქტიური კონკრეტულ უჯრედში (ტრანსკრიპტომიკა).
ხშირი კითხვები
რატომ არის რნმ ნაკლებად სტაბილური, ვიდრე დნმ?
რიბოზას დამატებითი ჰიდროქსილის ჯგუფი აქვს, რაც რნმ-ს ქიმიურად უფრო ადვილად დაშლადს ხდის. გარდა ამისა, უჯრედებში ბევრი ფერმენტია, რომლებიც რნმ-ს სწრაფად შლიან. ეს სასარგებლოცაა: დროებითი შეტყობინებები დროულად ქრება.
აქვთ თუ არა ვირუსებს რნმ?
ბევრ ვირუსს გენომი სწორედ რნმ-ისგან აქვს, მაგალითად გრიპისა და კორონავირუსებს. ზოგი ვირუსი კი დნმ-ს იყენებს.
დაკავშირებული ტერმინები
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- mRNA თერაპიაmRNA თერაპია ორგანიზმს აწვდის მაცნე რნმ-ს — დროებით ინსტრუქციას, რომლის მიხედვითაც უჯრედები…
- ტრანსკრიფციატრანსკრიფცია დნმ-ის მონაკვეთის რნმ-ად გადაწერის პროცესია. მას ფერმენტი, რნმ-პოლიმერაზა…
- ტრანსლაციატრანსლაცია mRNA-ზე ჩაწერილი ინფორმაციის მიხედვით ცილის აწყობაა. რიბოსომა mRNA-ს სამ-სამ ასოდ…
- მცირე მაინტერფერირებელი რნმმცირე მაინტერფერირებელი რნმ (siRNA) 21–23 ნუკლეოტიდიანი ორჯაჭვიანი რნმ-ია, რომელიც კონკრეტული…
- გიდ-რნმგიდ-რნმ მოკლე რნმ-მოლეკულაა, რომელიც CRISPR-ის ფერმენტს, მაგალითად Cas9-ს, დნმ-ის ზუსტ…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: Ribonucleic Acid (RNA) — genome.gov
- Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell
- Cech T.R., Steitz J.A. The noncoding RNA revolution. Cell, 2014
განახლდა