ქრომოსომა

Chromosome

„ქრომოსომა" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია. ნაჩვენებია პირველი 96 ნუკლეოტიდი 108-დან.

ქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი ჩვეულებრივ 46 ქრომოსომას, ანუ 23 წყვილს შეიცავს.

ამ გვერდზე
  1. რა არის ქრომოსომა?
  2. ადამიანის ქრომოსომები
  3. აგებულება
  4. კარიოტიპი
  5. სხვა ორგანიზმები
  6. ხშირი კითხვები

რა არის ქრომოსომა?

ერთი უჯრედის დნმ გაშლილი სახით დაახლოებით 2 მეტრია, უჯრედის ბირთვი კი მიკროსკოპულია. ამ სიგრძის ჩატევა შესაძლებელია შეფუთვის წყალობით: დნმ იხვევა ცილებზე, სახელად ჰისტონებზე, შემდეგ კი უფრო და უფრო მკვრივად იკეცება. დნმ-ისა და ცილების ამ კომპლექსს ქრომატინი ჰქვია, ხოლო ცალკეულ დნმ-მოლეკულას ცილებთან ერთად — ქრომოსომა.

ადამიანის ქრომოსომები

  • 46 ქრომოსომა, 23 წყვილი — თითოეული წყვილიდან ერთი დედისგან მიიღება, მეორე მამისგან.
  • 22 წყვილი აუტოსომა — დანომრილია ზომის მიხედვით, 1-დან 22-მდე.
  • 1 წყვილი სქესის ქრომოსომა — XX ან XY.
  • კვერცხუჯრედი და სპერმატოზოიდი მხოლოდ 23 ქრომოსომას (თითო ასლს) შეიცავს. განაყოფიერებისას კვლავ 46 მიიღება.

აგებულება

  • ქრომატიდები — უჯრედის გაყოფის წინ ქრომოსომა კოპირდება და ორი იდენტური ნაწილისგან შედგება, ამიტომ მიკროსკოპში X-ის ფორმა აქვს.
  • ცენტრომერა — „ვიწრო წელი", სადაც ქრომატიდები უერთდება ერთმანეთს და სადაც გაყოფისას „თოკები" ებმის.
  • ტელომერები — ბოლოების დამცავი თავსახურები, რომლებიც ყოველ გაყოფაზე მცირდება.

კარიოტიპი

კარიოტიპი ადამიანის ქრომოსომების სრული სურათია: რაოდენობა, ზომა და ფორმა. მას ლაბორატორიაში უჯრედის გაყოფის დროს იღებენ, როცა ქრომოსომები ყველაზე კომპაქტურია და კარგად ჩანს. კარიოტიპი ავლენს ქრომოსომის ზედმეტ ან დაკარგულ ასლებს და დიდ სტრუქტურულ ცვლილებებს. დღეს უფრო ზუსტ ინფორმაციას ხშირად გენომის სეკვენირება იძლევა.

სხვა ორგანიზმები

ქრომოსომების რაოდენობა სახეობების მიხედვით ძალიან განსხვავდება და სირთულესთან კავშირში არ არის: შიმპანზეს 48 აქვს, ძაღლს 78, ზოგ გვიმრას კი ათასზე მეტი. ბაქტერიების უმეტესობას ერთი წრიული ქრომოსომა აქვს, ზოგჯერ დამატებითი პატარა პლაზმიდებით.

ხშირი კითხვები

რა განსხვავებაა ქრომოსომას, გენსა და დნმ-ს შორის?

დნმ მოლეკულაა. ქრომოსომა დნმ-ის ერთი გრძელი, შეფუთული მოლეკულაა. გენი ამ მოლეკულის მონაკვეთია, რომელიც კონკრეტულ ინსტრუქციას შეიცავს. ერთ ქრომოსომაზე ასობით ან ათასობით გენია.

Y ქრომოსომა რატომ არის პატარა?

Y ქრომოსომა X-ზე ბევრად მცირეა და გენებიც ცოტა აქვს. ერთ-ერთი მთავარი მისი გენი სქესის განვითარებას იწყებს. ევოლუციის მანძილზე Y-მ გენების დიდი ნაწილი დაკარგა.

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. National Human Genome Research Institute: Chromosomes Fact Sheet — genome.gov
  2. Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell
  3. MedlinePlus Genetics: What is a chromosome? — medlineplus.gov

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

გენეტიკა და გენომიკა ↗