გენი დნმ-ის მონაკვეთია, რომელიც შეიცავს ინსტრუქციას ერთი კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის დასამზადებლად. გენები მემკვიდრეობის ძირითადი ერთეულია — მშობლებიდან შვილებს გადაეცემა.
ამ გვერდზე
რა არის გენი?
თუ დნმ ინსტრუქციების წიგნია, გენი მასში ერთი რეცეპტია. მაგალითად, ერთი გენი ინსულინის დამზადების წესს შეიცავს, მეორე — თმის პიგმენტისას, მესამე — ფერმენტისას, რომელიც ალკოჰოლს შლის.
ადამიანს დაახლოებით 20 000 ცილის მაკოდირებელი გენი აქვს. საინტერესოა, რომ ისინი გენომის მხოლოდ 1–2%-ს იკავებს. დანარჩენი ნაწილი მარეგულირებელ მიმდევრობებს, არაკოდირებად რნმ-ებსა და განმეორებად უბნებს მოიცავს.
გენის აგებულება
- პრომოტორი — გენის დასაწყისში მდებარე „ჩამრთველი", სადაც ფერმენტი ებმის და გადაწერას იწყებს.
- ეგზონები — ნაწილები, რომლებიც საბოლოო mRNA-ში რჩება და ცილას კოდირებს.
- ინტრონები — ჩანართები ეგზონებს შორის, რომლებიც გადაწერის შემდეგ ამოიჭრება (სპლაისინგი).
- მარეგულირებელი უბნები — ზოგჯერ გენიდან შორს მდებარე მონაკვეთები (ენჰანსერები), რომლებიც აძლიერებს ან ასუსტებს გენის აქტივობას.
ალტერნატიული სპლაისინგის წყალობით ერთ გენს შეუძლია რამდენიმე განსხვავებული ცილის დამზადება. ამიტომ ადამიანის ცილების რაოდენობა გენების რაოდენობას ბევრად აღემატება.
როგორ „მუშაობს" გენი
- ტრანსკრიფცია — გენის დნმ რნმ-ად გადაიწერება.
- დამუშავება — ინტრონები ამოიჭრება და mRNA მზადდება.
- ტრანსლაცია — რიბოსომა mRNA-ს კითხულობს და ცილას აწყობს.
ამ პროცესს „გენის ექსპრესიას" უწოდებენ. ყველა უჯრედს ერთნაირი გენები აქვს, მაგრამ ყოველ ქსოვილში მათი სხვადასხვა ნაკრებია ჩართული. ამ ჩართვა-გამორთვას ნაწილობრივ ეპიგენეტიკური მექანიზმები არეგულირებს.
გენები და მემკვიდრეობა
თითოეული გენის ორი ასლი გვაქვს — ერთი დედისგან, მეორე მამისგან. ერთი და იმავე გენის სხვადასხვა ვერსიას ალელი ჰქვია. ზოგი ალელი დომინანტურია, ზოგი რეცესიული, ბევრი ნიშანი კი ერთდროულად ასობით გენზეა დამოკიდებული (მაგალითად, სიმაღლე).
როცა გენის მიმდევრობა იცვლება, ამას მუტაცია ჰქვია. მუტაციის უმეტესობა უვნებელია, ზოგი კი ცილის ფუნქციას არღვევს.
გენები ბიოტექნოლოგიაში
გენების „თარგმნა" სხვა ორგანიზმში (რეკომბინანტული ცილები) ინსულინისა და მრავალი სხვა წამლის წარმოების საფუძველია. გენის გამართვა ან ჩანაცვლება გენური თერაპიის ამოცანაა, ხოლო გენის ზუსტი ცვლილება — CRISPR-ისა.
ხშირი კითხვები
რამდენი გენი აქვს ადამიანს?
დაახლოებით 19–20 ათასი ცილის მაკოდირებელი გენი, პლუს ათიათასობით გენი, რომლებიც ფუნქციურ რნმ-ებს კოდირებს. ზუსტი რიცხვი ახალი მონაცემებით ოდნავ იცვლება.
„გენი რაღაცისთვის" ნიშნავს, რომ ერთი გენი ერთ ნიშანს განსაზღვრავს?
იშვიათად. უმეტესი ნიშანი ბევრი გენისა და გარემოს ერთობლივ მოქმედებაზეა დამოკიდებული. „გენი X-ისთვის" ჟურნალისტური გამარტივებაა.
დაკავშირებული ტერმინები
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- გენომიგენომი ორგანიზმის სრული გენეტიკური მასალაა — მთელი დნმ, ყველა გენითა და მათ შორის არსებული…
- ალელიალელი ერთი და იმავე გენის ერთ-ერთი ვერსიაა. ადამიანს თითოეული გენის ორი ალელი აქვს, ერთი…
- მუტაციამუტაცია დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებაა. ის შეიძლება იყოს ერთი „ასოს" ჩანაცვლება ან დიდი…
- ტრანსკრიფციატრანსკრიფცია დნმ-ის მონაკვეთის რნმ-ად გადაწერის პროცესია. მას ფერმენტი, რნმ-პოლიმერაზა…
- ეპიგენეტიკაეპიგენეტიკა შეისწავლის გენების აქტივობის ცვლილებებს, რომლებიც დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის.…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: Gene — genome.gov
- Piovesan A. et al. Human protein-coding genes and gene feature statistics in 2019. BMC Research Notes, 2019
- Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell
განახლდა