დნმ

DNA

„დნმ" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია.

დნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის მემკვიდრეობითი ინფორმაცია. ის ორი ერთმანეთზე დახვეული ჯაჭვისგან შედგება და ოთხი „ასოთი" — A, T, G და C — წერს ინსტრუქციებს ცილების დასამზადებლად.

ამ გვერდზე
  1. რა არის დნმ?
  2. აგებულება: ორმაგი სპირალი
  3. როგორ ინახება ინფორმაცია
  4. დნმ რიცხვებში
  5. აღმოჩენის ისტორია
  6. დნმ ბიოტექნოლოგიაში
  7. ხშირი კითხვები

რა არის დნმ?

დნმ ყველა ცნობილი ორგანიზმის — ბაქტერიიდან ადამიანამდე — მემკვიდრეობითი მასალაა. ის ერთგვარი ინსტრუქციების წიგნია: მასში წერია, როგორ უნდა დაამზადოს უჯრედმა ცილები, როდის და რა რაოდენობით. როცა უჯრედი იყოფა, დნმ ზუსტად კოპირდება და ორივე ახალ უჯრედს გადაეცემა.

აგებულება: ორმაგი სპირალი

დნმ შედგება ორი გრძელი ჯაჭვისგან, რომლებიც ერთმანეთზეა დახვეული, როგორც ხრახნიანი კიბე. თითოეული ჯაჭვი აწყობილია ნუკლეოტიდებისგან, ხოლო თითოეული ნუკლეოტიდი სამი ნაწილისგან შედგება:

  • შაქარი — დეზოქსირიბოზა (აქედან სახელი);
  • ფოსფატის ჯგუფი — შაქართან ერთად ქმნის „კიბის მოაჯირს";
  • აზოტოვანი ფუძე — ოთხიდან ერთ-ერთი: ადენინი (A), თიმინი (T), გუანინი (G) ან ციტოზინი (C).

ფუძეები „კიბის საფეხურებს" ქმნიან და მკაცრი წესით წყვილდებიან: A ყოველთვის T-სთან, G ყოველთვის C-სთან. ამიტომ ერთი ჯაჭვის მიმდევრობა ავტომატურად განსაზღვრავს მეორეს. სწორედ ეს თვისება უზრუნველყოფს დნმ-ის ზუსტ კოპირებას.

როგორ ინახება ინფორმაცია

ინფორმაცია ფუძეების თანმიმდევრობაშია ჩაწერილი, ისევე როგორც სიტყვის მნიშვნელობა ასოების რიგითობაზეა დამოკიდებული. დნმ-ის მონაკვეთს, რომელიც კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის „რეცეპტს" შეიცავს, გენი ჰქვია. სამ-სამ ფუძეს (კოდონს) გენეტიკური კოდის მიხედვით ერთი ამინომჟავა შეესაბამება.

ინფორმაციის გზა ასეთია: დნმ → რნმ → ცილა. ჯერ დნმ-ის მონაკვეთი რნმ-ად გადაიწერება (ტრანსკრიფცია), შემდეგ რნმ ცილად ითარგმნება (ტრანსლაცია).

დნმ რიცხვებში

  • ადამიანის გენომი დაახლოებით 3 მილიარდ ფუძეთა წყვილს შეიცავს.
  • ერთი უჯრედის დნმ რომ გავშალოთ, მისი სიგრძე დაახლოებით 2 მეტრი იქნება.
  • ის კომპაქტურად არის შეფუთული 46 ქრომოსომაში, ცილებზე (ჰისტონებზე) დახვეული.
  • დნმ-ის მცირე ნაწილი ბირთვის გარეთაც არის — მიტოქონდრიებში.

აღმოჩენის ისტორია

1869 წელს შვეიცარელმა ფრიდრიხ მიშერმა უჯრედის ბირთვებიდან უცნობი ნივთიერება გამოყო. 1944 წელს ევერის ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ მემკვიდრეობის მატარებელი სწორედ დნმ-ია. 1953 წელს ჯეიმს უოტსონმა და ფრენსის კრიკმა, როზალინდ ფრანკლინის რენტგენოგრაფიულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ორმაგი სპირალის მოდელი აღწერეს.

დნმ ბიოტექნოლოგიაში

დნმ-ის წაკითხვა (სეკვენირება), გამრავლება (PCR) და რედაქტირება (CRISPR) თანამედროვე ბიოტექნოლოგიის სამი ძირითადი ინსტრუმენტია.

ხშირი კითხვები

რით განსხვავდება დნმ რნმ-ისგან?

დნმ ორჯაჭვიანია, შეიცავს დეზოქსირიბოზასა და თიმინს და ინფორმაციის გრძელვადიანი საცავია. რნმ ჩვეულებრივ ერთჯაჭვიანია, შეიცავს რიბოზასა და ურაცილს (T-ს ნაცვლად) და ძირითადად დროებითი ასლის ან ფუნქციური მოლეკულის როლს ასრულებს.

ყველა უჯრედს ერთნაირი დნმ აქვს?

თითქმის. ორგანიზმის ყველა უჯრედი ერთსა და იმავე დნმ-ს ატარებს, მაგრამ სხვადასხვა უჯრედში სხვადასხვა გენი არის ჩართული. ამიტომ განსხვავდება ღვიძლისა და ნერვული უჯრედები. ეს რეგულაცია ეპიგენეტიკის საგანია.

რამდენად ჰგავს ადამიანების დნმ ერთმანეთს?

ნებისმიერი ორი ადამიანის დნმ დაახლოებით 99.9%-ით იდენტურია. განსხვავებები ძირითადად ერთეულ ფუძეებშია (SNP).

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. National Human Genome Research Institute: Deoxyribonucleic Acid (DNA) Fact Sheet — genome.gov
  2. Watson J.D., Crick F.H.C. Molecular Structure of Nucleic Acids. Nature, 1953
  3. Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

გენეტიკა და გენომიკა ↗დნმ vs რნმ ↗დნმ-ის ანალიზატორი ↗