დნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის მემკვიდრეობითი ინფორმაცია. ის ორი ერთმანეთზე დახვეული ჯაჭვისგან შედგება და ოთხი „ასოთი" — A, T, G და C — წერს ინსტრუქციებს ცილების დასამზადებლად.
ამ გვერდზე
რა არის დნმ?
დნმ ყველა ცნობილი ორგანიზმის — ბაქტერიიდან ადამიანამდე — მემკვიდრეობითი მასალაა. ის ერთგვარი ინსტრუქციების წიგნია: მასში წერია, როგორ უნდა დაამზადოს უჯრედმა ცილები, როდის და რა რაოდენობით. როცა უჯრედი იყოფა, დნმ ზუსტად კოპირდება და ორივე ახალ უჯრედს გადაეცემა.
აგებულება: ორმაგი სპირალი
დნმ შედგება ორი გრძელი ჯაჭვისგან, რომლებიც ერთმანეთზეა დახვეული, როგორც ხრახნიანი კიბე. თითოეული ჯაჭვი აწყობილია ნუკლეოტიდებისგან, ხოლო თითოეული ნუკლეოტიდი სამი ნაწილისგან შედგება:
- შაქარი — დეზოქსირიბოზა (აქედან სახელი);
- ფოსფატის ჯგუფი — შაქართან ერთად ქმნის „კიბის მოაჯირს";
- აზოტოვანი ფუძე — ოთხიდან ერთ-ერთი: ადენინი (A), თიმინი (T), გუანინი (G) ან ციტოზინი (C).
ფუძეები „კიბის საფეხურებს" ქმნიან და მკაცრი წესით წყვილდებიან: A ყოველთვის T-სთან, G ყოველთვის C-სთან. ამიტომ ერთი ჯაჭვის მიმდევრობა ავტომატურად განსაზღვრავს მეორეს. სწორედ ეს თვისება უზრუნველყოფს დნმ-ის ზუსტ კოპირებას.
როგორ ინახება ინფორმაცია
ინფორმაცია ფუძეების თანმიმდევრობაშია ჩაწერილი, ისევე როგორც სიტყვის მნიშვნელობა ასოების რიგითობაზეა დამოკიდებული. დნმ-ის მონაკვეთს, რომელიც კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის „რეცეპტს" შეიცავს, გენი ჰქვია. სამ-სამ ფუძეს (კოდონს) გენეტიკური კოდის მიხედვით ერთი ამინომჟავა შეესაბამება.
ინფორმაციის გზა ასეთია: დნმ → რნმ → ცილა. ჯერ დნმ-ის მონაკვეთი რნმ-ად გადაიწერება (ტრანსკრიფცია), შემდეგ რნმ ცილად ითარგმნება (ტრანსლაცია).
დნმ რიცხვებში
- ადამიანის გენომი დაახლოებით 3 მილიარდ ფუძეთა წყვილს შეიცავს.
- ერთი უჯრედის დნმ რომ გავშალოთ, მისი სიგრძე დაახლოებით 2 მეტრი იქნება.
- ის კომპაქტურად არის შეფუთული 46 ქრომოსომაში, ცილებზე (ჰისტონებზე) დახვეული.
- დნმ-ის მცირე ნაწილი ბირთვის გარეთაც არის — მიტოქონდრიებში.
აღმოჩენის ისტორია
1869 წელს შვეიცარელმა ფრიდრიხ მიშერმა უჯრედის ბირთვებიდან უცნობი ნივთიერება გამოყო. 1944 წელს ევერის ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ მემკვიდრეობის მატარებელი სწორედ დნმ-ია. 1953 წელს ჯეიმს უოტსონმა და ფრენსის კრიკმა, როზალინდ ფრანკლინის რენტგენოგრაფიულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ორმაგი სპირალის მოდელი აღწერეს.
დნმ ბიოტექნოლოგიაში
დნმ-ის წაკითხვა (სეკვენირება), გამრავლება (PCR) და რედაქტირება (CRISPR) თანამედროვე ბიოტექნოლოგიის სამი ძირითადი ინსტრუმენტია.
ხშირი კითხვები
რით განსხვავდება დნმ რნმ-ისგან?
დნმ ორჯაჭვიანია, შეიცავს დეზოქსირიბოზასა და თიმინს და ინფორმაციის გრძელვადიანი საცავია. რნმ ჩვეულებრივ ერთჯაჭვიანია, შეიცავს რიბოზასა და ურაცილს (T-ს ნაცვლად) და ძირითადად დროებითი ასლის ან ფუნქციური მოლეკულის როლს ასრულებს.
ყველა უჯრედს ერთნაირი დნმ აქვს?
თითქმის. ორგანიზმის ყველა უჯრედი ერთსა და იმავე დნმ-ს ატარებს, მაგრამ სხვადასხვა უჯრედში სხვადასხვა გენი არის ჩართული. ამიტომ განსხვავდება ღვიძლისა და ნერვული უჯრედები. ეს რეგულაცია ეპიგენეტიკის საგანია.
რამდენად ჰგავს ადამიანების დნმ ერთმანეთს?
ნებისმიერი ორი ადამიანის დნმ დაახლოებით 99.9%-ით იდენტურია. განსხვავებები ძირითადად ერთეულ ფუძეებშია (SNP).
დაკავშირებული ტერმინები
- რნმრნმ (რიბონუკლეინის მჟავა) დნმ-ის მონათესავე მოლეკულაა, რომელიც გენეტიკურ ინფორმაციას დნმ-იდან…
- გენიგენი დნმ-ის მონაკვეთია, რომელიც შეიცავს ინსტრუქციას ერთი კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის…
- გენომიგენომი ორგანიზმის სრული გენეტიკური მასალაა — მთელი დნმ, ყველა გენითა და მათ შორის არსებული…
- ქრომოსომაქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი…
- გენეტიკური კოდიგენეტიკური კოდი წესების ნაკრებია, რომლის მიხედვითაც mRNA-ს სამ-სამ ნუკლეოტიდიანი კოდონები…
- მუტაციამუტაცია დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებაა. ის შეიძლება იყოს ერთი „ასოს" ჩანაცვლება ან დიდი…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: Deoxyribonucleic Acid (DNA) Fact Sheet — genome.gov
- Watson J.D., Crick F.H.C. Molecular Structure of Nucleic Acids. Nature, 1953
- Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell
განახლდა