გენომი ორგანიზმის სრული გენეტიკური მასალაა — მთელი დნმ, ყველა გენითა და მათ შორის არსებული მონაკვეთებით. ადამიანის გენომი დაახლოებით 3 მილიარდ ფუძეთა წყვილს მოიცავს.
ამ გვერდზე
რა არის გენომი?
გენომი ორგანიზმის „სრული ინსტრუქციების ნაკრებია". ის მოიცავს ყველა გენს, მარეგულირებელ მიმდევრობებს და ყველაფერს, რაც გენებს შორისაა. ადამიანის უჯრედის თითქმის ყველა ბირთვი სრულ გენომს შეიცავს — ორ ასლად, ერთი დედისგან და ერთი მამისგან.
ადამიანის გენომი რიცხვებში
- დაახლოებით 3.1 მილიარდი ფუძეთა წყვილი (ერთ ასლში);
- 23 წყვილი ქრომოსომა, პლუს მცირე მიტოქონდრიული დნმ;
- დაახლოებით 20 000 ცილის მაკოდირებელი გენი;
- ცილის მაკოდირებელი ნაწილი მხოლოდ 1–2%-ია;
- გენომის თითქმის ნახევარი განმეორებადი მიმდევრობებია, მათ შორის ძველი ვირუსების ნაკვალევი.
შედარებისთვის: ნაწლავის ბაქტერია E. coli-ს გენომი დაახლოებით 4.6 მილიონი ფუძეა, ზოგი მცენარის გენომი კი ადამიანისას ათჯერ და მეტჯერ აღემატება. გენომის ზომა ორგანიზმის სირთულეს პირდაპირ არ ასახავს.
ადამიანის გენომის პროექტი
1990 წელს დაწყებული საერთაშორისო პროექტი 2003 წელს დასრულდა და ადამიანის გენომის უმეტესი ნაწილი პირველად წაიკითხა. პროექტმა დაახლოებით 13 წელი და მილიარდობით დოლარი მოითხოვა. რთულად წასაკითხი ნაწილების ჩათვლით სრული, „ბოლოდან ბოლომდე" გენომი 2022 წელს გამოქვეყნდა.
დღეს გენომის სეკვენირებას დღეები და ასობით დოლარი სჭირდება — ეს ბიოტექნოლოგიის ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი ტექნოლოგიური გარღვევაა.
გენომი და ინდივიდუალური განსხვავებები
ნებისმიერი ორი ადამიანის გენომი დაახლოებით 99.9%-ით ემთხვევა ერთმანეთს. დარჩენილი 0.1% მილიონობით განსხვავებას ნიშნავს: ერთეულ ასოებს (SNP), ჩანართებს, დაკარგულ ან გაორმაგებულ მონაკვეთებს. სწორედ ეს განსხვავებები განაპირობებს ნიშნების მრავალფეროვნებას.
გენომიკა და მასთან დაკავშირებული დარგები
გენომების შესწავლას გენომიკა ჰქვია. მისი მონაცემების ანალიზი ბიოინფორმატიკის გარეშე შეუძლებელია. გენომიკა უფრო ფართო „ომიქსის" ოჯახის ნაწილია, რომელიც ასევე მოიცავს ტრანსკრიპტომიკას (რნმ) და პროტეომიკას (ცილები).
ხშირი კითხვები
გენომი და გენოტიპი ერთი და იგივეა?
არა. გენომი მთელი გენეტიკური მასალაა. გენოტიპი კონკრეტული ადამიანის ვარიანტების ნაკრებია, ხშირად კონკრეტულ გენებზე ან პოზიციებზე.
იცვლება გენომი სიცოცხლის განმავლობაში?
ძირითადი მიმდევრობა სტაბილურია, მაგრამ ცალკეულ უჯრედებში დროთა განმავლობაში სომატური მუტაციები გროვდება. გარდა ამისა, იცვლება ეპიგენეტიკური ნიშნები, რომლებიც განსაზღვრავს, რომელი გენებია აქტიური.
დაკავშირებული ტერმინები
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- გენიგენი დნმ-ის მონაკვეთია, რომელიც შეიცავს ინსტრუქციას ერთი კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის…
- ქრომოსომაქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი…
- გენომის სეკვენირებაგენომის სეკვენირება დნმ-ის ფუძეების (A, T, G, C) თანმიმდევრობის წაკითხვაა. სრული გენომის…
- ეპიგენეტიკაეპიგენეტიკა შეისწავლის გენების აქტივობის ცვლილებებს, რომლებიც დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის.…
- ომიქსიომიქსი ბიოლოგიის დარგების საერთო სახელია, რომლებიც ერთი ტიპის მოლეკულებს სრულად, ერთდროულად…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: Human Genome Project Fact Sheet — genome.gov
- Nurk S. et al. The complete sequence of a human genome. Science, 2022
- International Human Genome Sequencing Consortium. Nature, 2001
განახლდა