გენომის სეკვენირება დნმ-ის ფუძეების (A, T, G, C) თანმიმდევრობის წაკითხვაა. სრული გენომის სეკვენირება ორგანიზმის მთელ დნმ-ს კითხულობს, მიზნობრივი სეკვენირება — მხოლოდ შერჩეულ ნაწილებს.
ამ გვერდზე
რა არის სეკვენირება?
დნმ-ის ინფორმაცია მისი ფუძეების რიგითობაშია ჩაწერილი. სეკვენირება ამ რიგითობის „წაკითხვაა". სრული გენომის სეკვენირებისას ადამიანის 3 მილიარდზე მეტი ფუძე იკითხება, თანაც ყოველი ადგილი ბევრჯერ, რომ შეცდომები შემცირდეს.
ტექნოლოგიების ევოლუცია
სენგერის მეთოდი (1977)
ფრედერიკ სენგერის მეთოდი ერთ ჯერზე ერთ მოკლე (დაახლოებით 1000 ფუძე) მონაკვეთს კითხულობს, მაგრამ ძალიან ზუსტად. სწორედ ამ მეთოდით წაიკითხა ადამიანის გენომის პროექტმა პირველი ადამიანის გენომი. დღესაც გამოიყენება ცალკეული გენების შესამოწმებლად.
შემდეგი თაობის სეკვენირება (NGS)
NGS ერთდროულად მილიონობით მოკლე (100–300 ფუძე) ფრაგმენტს კითხულობს. შემდეგ კომპიუტერი ამ ფრაგმენტებს რეფერენსულ გენომზე ალაგებს. ამ ტექნოლოგიამ ადამიანის გენომის წაკითხვის ფასი მილიარდობით დოლარიდან ასობით დოლარამდე შეამცირა.
გრძელი წაკითხვის სეკვენირება
ახალი პლატფორმები, მათ შორის ნანოფორული, ერთ ჯერზე ათიათასობით ან უფრო მეტ ფუძეს კითხულობს. ეს განსაკუთრებით სასარგებლოა განმეორებადი უბნებისა და დიდი სტრუქტურული ცვლილებების აღმოსაჩენად.
რა სახის სეკვენირება არსებობს
| სახე | რას კითხულობს | როდის გამოიყენება |
|---|---|---|
| სრული გენომი (WGS) | მთელ დნმ-ს | ყველაზე სრული სურათი |
| ეგზომი (WES) | მხოლოდ ცილის მაკოდირებელ ნაწილებს (~1–2%) | იაფი, ფოკუსირებული ძიება |
| გენების პანელი | ათობით ან ასობით შერჩეულ გენს | კონკრეტული კითხვისთვის |
| რნმ-სეკვენირება | რნმ-ს, ანუ აქტიურ გენებს | ტრანსკრიპტომიკა |
| მეტაგენომიკა | ნიმუშში არსებული ყველა ორგანიზმის დნმ-ს | მიკრობიომი, გარემოს კვლევა |
როგორ მიმდინარეობს პროცესი
- ნიმუშის აღება — სისხლი, ნერწყვი ან ქსოვილი.
- დნმ-ის გამოყოფა და ფრაგმენტებად დაჭრა.
- ბიბლიოთეკის მომზადება — ფრაგმენტებს მოკლე „ადაპტერებს" აერთებენ, ხშირად PCR-ით ამრავლებენ.
- წაკითხვა სეკვენატორზე.
- ბიოინფორმატიკული ანალიზი — ფრაგმენტების დალაგება, ვარიანტების აღმოჩენა და ინტერპრეტაცია.
სად გამოიყენება
- იშვიათი გენეტიკური მდგომარეობების დიაგნოსტიკა;
- სიმსივნის მუტაციების პროფილირება სამიზნე თერაპიის შესარჩევად;
- ვირუსებისა და ბაქტერიების მონიტორინგი (მაგ. პანდემიის დროს ვარიანტების თვალყურის დევნება);
- სოფლის მეურნეობა, სელექცია და ევოლუციური ბიოლოგია.
ხშირი კითხვები
რა განსხვავებაა გენომის სეკვენირებასა და გენეტიკურ ტესტს შორის?
ბევრი კომერციული გენეტიკური ტესტი სეკვენირებას არ აკეთებს. ისინი გენომში მხოლოდ რამდენიმე ასეულ ათას წინასწარ შერჩეულ პოზიციას ამოწმებს (გენოტიპირება). სეკვენირება მთელ მიმდევრობას კითხულობს.
რამდენ მონაცემს ქმნის ერთი გენომი?
ერთი ადამიანის სრული გენომის ნედლი მონაცემები ასობით გიგაბაიტს შეიძლება აღწევდეს, რადგან ყოველი ადგილი ბევრჯერ იკითხება.
დაკავშირებული ტერმინები
- შემდეგი თაობის სეკვენირებაშემდეგი თაობის სეკვენირება (NGS) ტექნოლოგიების ჯგუფია, რომელიც ერთდროულად მილიონობით და…
- ნანოფორული სეკვენირებანანოფორული სეკვენირება დნმ-ის ან რნმ-ის ძაფს მემბრანაში არსებულ ნანომეტრის ზომის ხვრელში…
- გენომიგენომი ორგანიზმის სრული გენეტიკური მასალაა — მთელი დნმ, ყველა გენითა და მათ შორის არსებული…
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- ბიოინფორმატიკაბიოინფორმატიკა მეცნიერებაა, რომელიც ბიოლოგიურ მონაცემებს — დნმ-ის, რნმ-ისა და ცილების…
- ერთუჯრედიანი სეკვენირებაერთუჯრედიანი სეკვენირება თითოეული უჯრედის გენეტიკურ მასალას, ხშირად რნმ-ს, ცალ-ცალკე…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: DNA Sequencing Fact Sheet — genome.gov
- Sanger F. et al. DNA sequencing with chain-terminating inhibitors. PNAS, 1977
- Shendure J. et al. DNA sequencing at 40: past, present and future. Nature, 2017
განახლდა