რესტრიქციული ფერმენტი ბაქტერიული ფერმენტია, რომელიც დნმ-ს ჭრის მხოლოდ კონკრეტულ, მოკლე მიმდევრობაზე. ბუნებაში ის ბაქტერიას ვირუსებისგან იცავს, ლაბორატორიაში კი დნმ-ის „მაკრატლად" გამოიყენება.
ბუნებრივი როლი
ბაქტერიებს ვირუსები, ბაქტერიოფაგები, ესხმიან თავს. რესტრიქციული ფერმენტები ვირუსის დნმ-ს ცნობს და ჭრის, სანამ ის გამრავლებას მოასწრებს. საკუთარ დნმ-ს ბაქტერია სპეციალური ქიმიური ნიშნებით, მეთილირებით, იცავს, ამიტომ ფერმენტი მას არ ეხება.
როგორ ცნობს სამიზნეს
თითოეული ფერმენტი ცნობს მოკლე, ჩვეულებრივ 4–8 ასოიან მიმდევრობას. ხშირად ის „პალინდრომია": ორივე ჯაჭვზე ერთნაირად იკითხება. მაგალითად, ფერმენტი EcoRI ცნობს მიმდევრობას GAATTC და ჭრის G-სა და A-ს შორის.
ბოლოების ტიპები
- „წებოვანი" ბოლოები — ჭრა ორ ჯაჭვზე სხვადასხვა ადგილას ხდება და მოკლე ერთჯაჭვიანი „კუდები" რჩება. ერთი და იმავე ფერმენტით დაჭრილი ორი ფრაგმენტი ერთმანეთს ადვილად ემთხვევა.
- ბლაგვი ბოლოები — ორივე ჯაჭვი ერთ ადგილას იჭრება.
როლი ბიოტექნოლოგიაში
1970-იან წლებში რესტრიქციული ფერმენტების აღმოჩენამ გენური ინჟინერია შესაძლებელი გახადა: დნმ-ის ზუსტ ადგილას დაჭრა და სხვა დნმ-თან შეერთება. ამ აღმოჩენისთვის ვერნერ არბერმა, დანიელ ნატანსმა და ჰამილტონ სმიტმა 1978 წელს ნობელის პრემია მიიღეს.
გამოყენება:
- კლონირება — გენის ამოჭრა და პლაზმიდაში ჩასმა;
- დნმ-ის ანალიზი — დაჭრილი ფრაგმენტების ზომის შედარება გელ-ელექტროფორეზით;
- ჩაწერილი ცვლილებების შემოწმება.
ხშირი კითხვები
რით განსხვავდება რესტრიქციული ფერმენტი CRISPR-ისგან?
რესტრიქციული ფერმენტი მხოლოდ თავის ფიქსირებულ მიმდევრობას ჭრის, რომელიც დნმ-ში ბევრგან შეიძლება იყოს. CRISPR დაპროგრამებადია: გიდ-რნმ-ის შეცვლით გენომში ნებისმიერ, უნიკალურ ადგილს უმიზნებს.
რამდენი რესტრიქციული ფერმენტია ცნობილი?
ათასობით. ასობით მათგანი კომერციულად ხელმისაწვდომია, ხოლო ყველაფერი სპეციალურ მონაცემთა ბაზაშია აღრიცხული.
დაკავშირებული ტერმინები
- მოლეკულური კლონირებამოლეკულური კლონირება დნმ-ის კონკრეტული მონაკვეთის, მაგალითად გენის, ვექტორში ჩასმა და მისი…
- პლაზმიდაპლაზმიდა პატარა, ჩვეულებრივ წრიული დნმ-ის მოლეკულაა, რომელიც ბაქტერიაში ქრომოსომისგან…
- გელ-ელექტროფორეზიგელ-ელექტროფორეზი ლაბორატორიული მეთოდია, რომელიც დნმ-ის, რნმ-ის ან ცილების მოლეკულებს ზომის…
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- CRISPR-Cas9CRISPR-Cas9 გენის რედაქტირების ტექნოლოგიაა, რომელშიც Cas9 ფერმენტი, მოკლე გიდ-რნმ-ის…
- რნმრნმ (რიბონუკლეინის მჟავა) დნმ-ის მონათესავე მოლეკულაა, რომელიც გენეტიკურ ინფორმაციას დნმ-იდან…
წყაროები
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 — nobelprize.org
- Roberts R.J. How restriction enzymes became the workhorses of molecular biology. PNAS, 2005
- REBASE: The Restriction Enzyme Database — rebase.neb.com
განახლდა