მუტაცია

Mutation

„მუტაცია" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია.

მუტაცია დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებაა. ის შეიძლება იყოს ერთი „ასოს" ჩანაცვლება ან დიდი მონაკვეთის დაკარგვა, გაორმაგება ან გადაადგილება. მუტაციები შეიძლება იყოს უვნებელი, მავნე ან იშვიათად სასარგებლო.

ამ გვერდზე
  1. რა არის მუტაცია?
  2. მუტაციის სახეები
  3. რა იწვევს მუტაციებს
  4. სომატური და ჩანასახოვანი მუტაციები
  5. მუტაცია და ევოლუცია
  6. მუტაციები ბიოტექნოლოგიაში
  7. ხშირი კითხვები

რა არის მუტაცია?

დნმ ყოველ ჯერზე, როცა უჯრედი იყოფა, კოპირდება. პროცესი უაღრესად ზუსტია, მაგრამ არა სრულყოფილი. გარდა ამისა, დნმ-ს ზიანს აყენებს გარე ფაქტორებიც. ასე წარმოქმნილ, აღდგენის გარეშე დარჩენილ ცვლილებას მუტაცია ჰქვია.

თანამედროვე გენეტიკაში ხშირად უფრო ნეიტრალურ ტერმინს, „ვარიანტს", იყენებენ, რადგან ცვლილებების უმეტესობა ზიანს არ იწვევს.

მუტაციის სახეები

სახე რა ხდება მაგალითი (ტექსტით)
ჩანაცვლება ერთი ფუძე იცვლება მეორით კატა → ბატა
ჩანართი (ინსერცია) ემატება ერთი ან მეტი ფუძე კატა → კატტა
დელეცია იკარგება ფუძე ან მონაკვეთი კატა → კაა
ჩარჩოს გადაწევა ჩანართი ან დელეცია, რომელიც სამ-სამად კითხვის „ჩარჩოს" ანაცვლებს შემდგომი ყველა კოდონი იცვლება
ასლების რაოდენობის ცვლილება დიდი მონაკვეთი ორმაგდება ან იკარგება გენის ზედმეტი ასლები
ქრომოსომული ქრომოსომის ნაწილი ბრუნდება ან სხვაგან გადაინაცვლებს ტრანსლოკაცია

ერთი ფუძის ჩანაცვლებაც კი შეიძლება იყოს „ჩუმი" (ამინომჟავა არ იცვლება, რადგან გენეტიკური კოდი ზედმეტობას შეიცავს), შეცვალოს ერთი ამინომჟავა ან წარმოქმნას „სტოპ" სიგნალი, რომელიც ცილას ამოკლებს.

რა იწვევს მუტაციებს

  • კოპირების შეცდომები — ყველაზე ხშირი, ბუნებრივი წყარო.
  • ულტრაიისფერი სხივები — მზის გამოსხივება კანის უჯრედებში დნმ-ს აზიანებს.
  • ქიმიური ნივთიერებები — მაგალითად, თამბაქოს კვამლის კომპონენტები.
  • მაიონებელი გამოსხივება — რენტგენი და რადიაქტიური წყაროები დნმ-ს წყვეტენ.
  • ზოგიერთი ვირუსი — თავის მასალას დნმ-ში ამაგრებს.

უჯრედს ძლიერი აღდგენის სისტემები აქვს, რომლებიც ზიანის უმეტესობას ასწორებს.

სომატური და ჩანასახოვანი მუტაციები

  • სომატური — სხეულის ჩვეულებრივ უჯრედებში წარმოიქმნება და შთამომავლობას არ გადაეცემა. ასაკთან ერთად გროვდება.
  • ჩანასახოვანი — კვერცხუჯრედში ან სპერმატოზოიდში არსებობს და შვილის ყველა უჯრედში იქნება. ყოველ ადამიანს რამდენიმე ათეული ახალი („de novo") მუტაცია აქვს, რომელიც მშობლებს არ ჰქონდათ.

მუტაცია და ევოლუცია

მუტაციები გენეტიკური მრავალფეროვნების წყაროა. ბუნებრივი გადარჩევა ამ მრავალფეროვნებიდან „ირჩევს" სასარგებლო ცვლილებებს. მაგალითად, ზოგ პოპულაციაში ზრდასრულ ასაკში რძის მონელების უნარი სწორედ მუტაციისა და გადარჩევის შედეგია.

მუტაციები ბიოტექნოლოგიაში

მუტაციების აღმოჩენა სეკვენირების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა. მათი გასწორება CRISPR-ის, ბაზის რედაქტირებისა და პრაიმ-რედაქტირების მიზანია. ლაბორატორიაში განზრახ გამოწვეული მუტაციები გენების ფუნქციის შესწავლასა და სასარგებლო ფერმენტების შექმნაში გამოიყენება.

ხშირი კითხვები

ყველა მუტაცია მავნეა?

არა. უმეტესობა ნეიტრალურია — ან გენებს შორის მდებარეობს, ან ცილას არ ცვლის. ნაწილი მავნეა, მცირე ნაწილი კი შეიძლება სასარგებლოც იყოს.

მუტაცია და SNP ერთი და იგივეა?

SNP ერთი ფუძის ვარიანტია, რომელიც პოპულაციაში ხშირად (ჩვეულებრივ 1%-ზე მეტ ადამიანში) გვხვდება. „მუტაციას" ხშირად იშვიათ ან ახლად წარმოქმნილ ცვლილებას უწოდებენ.

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. National Human Genome Research Institute: Mutation — genome.gov
  2. MedlinePlus Genetics: What is a gene variant and how do variants occur? — medlineplus.gov
  3. Jónsson H. et al. Parental influence on human germline de novo mutations. Nature, 2017

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

გენეტიკა და გენომიკა ↗