პლაზმიდა პატარა, ჩვეულებრივ წრიული დნმ-ის მოლეკულაა, რომელიც ბაქტერიაში ქრომოსომისგან დამოუკიდებლად მრავლდება. ლაბორატორიაში პლაზმიდები გენების გადატანის მთავარი ინსტრუმენტია.
ბუნებრივი პლაზმიდები
ბაქტერიის ძირითადი გენომი ერთ დიდ ქრომოსომაშია. ბევრ ბაქტერიას დამატებით აქვს პლაზმიდები, რამდენიმე ათასი ფუძის ზომის წრიული დნმ. ისინი ხშირად „ბონუს" უნარებს ატარებს, მაგალითად ანტიბიოტიკისადმი მდგრადობას ან ტოქსინის წარმოებას.
პლაზმიდები ბაქტერიებს შორის შეიძლება გადაეცეს, თანაც სხვადასხვა სახეობებს შორისაც. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ანტიბიოტიკორეზისტენტობა სწრაფად ვრცელდება.
ლაბორატორიული პლაზმიდა
1970-იან წლებში მეცნიერებმა ისწავლეს პლაზმიდაში უცხო გენის ჩასმა და მისი ბაქტერიაში შეტანა. დღეს ლაბორატორიული პლაზმიდები მზა „კონსტრუქტორია", რომელსაც რამდენიმე აუცილებელი ნაწილი აქვს:
- რეპლიკაციის საწყისი — უზრუნველყოფს, რომ პლაზმიდა ბაქტერიაში გამრავლდეს;
- შერჩევის მარკერი — ჩვეულებრივ ანტიბიოტიკისადმი მდგრადობის გენი, რომ მხოლოდ პლაზმიდიანი ბაქტერიები გადარჩნენ;
- კლონირების უბანი — ადგილი, სადაც რესტრიქციული ფერმენტებით ან სხვა მეთოდით სასურველი გენი ჩაისმება;
- პრომოტორი — „ჩამრთველი", თუ საჭიროა ჩასმული გენის ცილად გადაქცევა.
სად გამოიყენება
- მოლეკულური კლონირება — გენის ასლების გამრავლება ბაქტერიაში;
- რეკომბინანტული ცილები — ინსულინისა და ფერმენტების წარმოება;
- ვირუსული ვექტორების დამზადება — AAV და ლენტივირუსული ვექტორები ხშირად პლაზმიდების ნაკრებით მზადდება;
- mRNA-ის წარმოება — mRNA ვაქცინების შაბლონი ხშირად პლაზმიდაზეა;
- დნმ-ვაქცინები — პლაზმიდა, რომელიც ორგანიზმში ანტიგენის გენს ატარებს.
ხშირი კითხვები
აქვს ადამიანის უჯრედებს პლაზმიდები?
ბუნებრივად არა. პლაზმიდები ძირითადად ბაქტერიებში, ზოგ საფუარსა და მცენარეში გვხვდება. ლაბორატორიაში პლაზმიდის შეტანა ადამიანის უჯრედშიც შეიძლება, მაგრამ ის იქ ჩვეულებრივ დროებით რჩება.
რა არის Addgene?
არაკომერციული საცავი, სადაც მეცნიერები ათასობით პლაზმიდას უზიარებენ ერთმანეთს. მან კვლევის დაჩქარებაში დიდი როლი შეასრულა.
დაკავშირებული ტერმინები
- მოლეკულური კლონირებამოლეკულური კლონირება დნმ-ის კონკრეტული მონაკვეთის, მაგალითად გენის, ვექტორში ჩასმა და მისი…
- რესტრიქციული ფერმენტირესტრიქციული ფერმენტი ბაქტერიული ფერმენტია, რომელიც დნმ-ს ჭრის მხოლოდ კონკრეტულ, მოკლე…
- რეკომბინანტული ცილარეკომბინანტული ცილა ისეთი ცილაა, რომელიც სხვა ორგანიზმში, ბაქტერიაში, საფუარში ან ძუძუმწოვრის…
- გენმოდიფიცირებული ორგანიზმიგენმოდიფიცირებული ორგანიზმი (გმო) ისეთი მცენარე, ცხოველი ან მიკროორგანიზმია, რომლის დნმ…
- სინთეზური ბიოლოგიასინთეზური ბიოლოგია მიმართულებაა, რომელიც ბიოლოგიურ სისტემებს საინჟინრო პრინციპებით აპროექტებს…
- ადენო-ასოცირებული ვირუსიადენო-ასოცირებული ვირუსი (AAV) პატარა, ადამიანისთვის უვნებელი ვირუსია, რომლის „ცარიელ" გარსს…
წყაროები
- Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell
- Cohen S.N. et al. Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro. PNAS, 1973
- Addgene: Plasmids 101 — addgene.org
განახლდა