ეპიგენეტიკა შეისწავლის გენების აქტივობის ცვლილებებს, რომლებიც დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის. ქიმიური „ნიშნები" დნმ-სა და ჰისტონებზე განსაზღვრავს, რომელი გენი იქნება ჩართული და რომელი — გამორთული.
ამ გვერდზე
რა არის ეპიგენეტიკა?
ადამიანის ორგანიზმის თითქმის ყველა უჯრედს ერთი და იგივე დნმ აქვს. მაშინ რატომ არის ნეირონი ასე განსხვავებული კანის უჯრედისგან? პასუხი ეპიგენეტიკაშია: სხვადასხვა უჯრედში სხვადასხვა გენი არის ჩართული.
შეიძლება წარმოვიდგინოთ, რომ დნმ ტექსტია, ეპიგენეტიკური ნიშნები კი ფერადი მარკერები და სანიშნეები, რომლებიც მიუთითებს, რომელი გვერდი წაიკითხოს უჯრედმა და რომელი გამოტოვოს. ტექსტი არ იცვლება, იცვლება მისი წაკითხვის წესი.
ძირითადი მექანიზმები
- დნმ-ის მეთილირება. დნმ-ის ზოგიერთ ციტოზინს მცირე ქიმიური ჯგუფი (მეთილი) ემატება. გენის მარეგულირებელ უბანში მეთილირება ჩვეულებრივ გენს თიშავს.
- ჰისტონების მოდიფიკაცია. დნმ ჰისტონებზეა დახვეული. მათზე ქიმიური ჯგუფების დამატება ან მოცილება ქრომატინს ხსნის (გენი ხელმისაწვდომია) ან კეტავს (გენი დუმს).
- არაკოდირებადი რნმ-ები. ზოგი რნმ გენებს პირდაპირ ადუმებს ან ქრომატინის მდგომარეობას ცვლის.
ეპიგენეტიკა ცხოვრებაში
- განვითარება. ემბრიონის უჯრედები ეტაპობრივად „სპეციალიზდება", ეპიგენეტიკური ნიშნები კი ამ არჩევანს აფიქსირებს.
- X ქრომოსომის ინაქტივაცია. ქალის უჯრედებში ორი X ქრომოსომიდან ერთი თითქმის მთლიანად დადუმებულია.
- ტყუპები. ერთკვერცხუჯრედიან ტყუპებს ერთნაირი დნმ აქვთ, მაგრამ მათი ეპიგენეტიკური სურათი ასაკთან ერთად განსხვავდება.
- გარემო. კვება, მოწევა, სტრესი და ფიზიკური აქტივობა ეპიგენეტიკურ ნიშნებზე მოქმედებს.
ეპიგენეტიკა და დაბერება
ასაკთან ერთად დნმ-ის მეთილირების სურათი კანონზომიერად იცვლება. ამის საფუძველზე შეიქმნა ეპიგენეტიკური საათები, რომლებიც „ბიოლოგიურ ასაკს" აფასებს. ლონგევიტის კვლევის ერთ-ერთი ამბიციური მიზანი ეპიგენეტიკური ნიშნების ახალგაზრდულ მდგომარეობაში დაბრუნებაა (ნაწილობრივი რეპროგრამირება).
ეპიგენეტიკა ბიოტექნოლოგიაში
- უკვე არსებობს წამლები, რომლებიც მეთილირებისა და ჰისტონების მოდიფიკაციის ფერმენტებზე მოქმედებს.
- ეპიგენეტიკური რედაქტირება — CRISPR-ის „ჩახლეჩილი" ვერსია, რომელიც დნმ-ს არ ჭრის, მაგრამ გენს მეთილირებით თიშავს ან ააქტიურებს.
- ინდუცირებული ღეროვანი უჯრედები ეპიგენეტიკური რეპროგრამირების შედეგია: ზრდასრული უჯრედი ემბრიონულის მსგავს მდგომარეობას უბრუნდება.
ხშირი კითხვები
გადაეცემა თუ არა ეპიგენეტიკური ცვლილებები შვილებს?
ძუძუმწოვრებში ნიშნების უმეტესობა კვერცხუჯრედისა და სპერმის წარმოქმნისას და ემბრიონის ადრეულ ეტაპზე „იშლება". ზოგ ორგანიზმში (მცენარეები, ჭიები) თაობათაშორისი გადაცემა კარგად არის დადასტურებული. ადამიანში ეს აქტიური კვლევის საგანია.
შეიძლება ეპიგენეტიკური ცვლილებების შებრუნება?
დიახ. დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებისგან განსხვავებით, ეპიგენეტიკური ნიშნები თავისი ბუნებით შექცევადია. სწორედ ეს ხდის მათ მიმზიდველ სამიზნედ.
დაკავშირებული ტერმინები
- დნმ-ის მეთილირებადნმ-ის მეთილირება დნმ-ის ციტოზინზე მცირე ქიმიური ჯგუფის, მეთილის, მიერთებაა. ის დნმ-ის…
- გენიგენი დნმ-ის მონაკვეთია, რომელიც შეიცავს ინსტრუქციას ერთი კონკრეტული ცილის ან ფუნქციური რნმ-ის…
- ეპიგენეტიკური საათიეპიგენეტიკური საათი ალგორითმია, რომელიც დნმ-ის მეთილირების ნიმუშებით ორგანიზმის ან ქსოვილის…
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- ქრომოსომაქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი…
- ღეროვანი უჯრედიღეროვანი უჯრედი ისეთი უჯრედია, რომელსაც შეუძლია საკუთარი თავის მრავალჯერადი კოპირება და სხვა…
წყაროები
- National Human Genome Research Institute: Epigenomics Fact Sheet — genome.gov
- Allis C.D., Jenuwein T. The molecular hallmarks of epigenetic control. Nature Reviews Genetics, 2016
- CDC: What is Epigenetics? — cdc.gov
განახლდა