ტელომერები ქრომოსომების ბოლოებზე მდებარე განმეორებადი დნმ-მიმდევრობებია, რომლებიც ქრომოსომას იცავს, როგორც პლასტმასის წვერი — ფეხსაცმლის თასმას. ყოველ გაყოფაზე ისინი მოკლდება, რაც უჯრედის დაბერებასთან არის დაკავშირებული.
ამ გვერდზე
რა არის ტელომერი?
ადამიანის ქრომოსომების ორივე ბოლოში ათასობითჯერ მეორდება მოკლე მიმდევრობა TTAGGG. ამ განმეორებებს, ცილებთან ერთად, ტელომერი ჰქვია. ტელომერები ორ ფუნქციას ასრულებს:
- იცავს ქრომოსომის ბოლოს დაზიანებისგან და სხვა ქრომოსომასთან შეერთებისგან;
- უჯრედს „ეუბნება", რომ ეს ბუნებრივი ბოლოა და არა დნმ-ის გაწყვეტა, რომელიც აღდგენას საჭიროებს.
რატომ მოკლდება ტელომერები
როცა უჯრედი იყოფა, დნმ კოპირდება. მაგრამ კოპირების ფერმენტს ხაზოვანი დნმ-ის ბოლომდე მიღწევა არ შეუძლია, ამიტომ ყოველ გაყოფაზე ბოლოს პატარა ნაწილი იკარგება. ტელომერი სწორედ ამ დანაკარგს „იღებს" — ის ხარჯვადი ბუფერია, რომ გენები არ დაზიანდეს.
როცა ტელომერი კრიტიკულად მოკლდება, უჯრედი წყვეტს გაყოფას და გადადის სენესცენციის მდგომარეობაში, ან კვდება. 1960-იან წლებში ლეონარდ ჰეიფლიკმა აღმოაჩინა, რომ ადამიანის ჩვეულებრივი უჯრედები ლაბორატორიაში შეზღუდულ რაოდენობაზე მეტჯერ ვერ იყოფა. ამ ზღვარს ჰეიფლიკის ზღვარი ეწოდა.
ტელომერაზა
ტელომერაზა ფერმენტია, რომელიც ტელომერებს ხელახლა აგრძელებს. ის აქტიურია:
- ჩანასახოვან უჯრედებში (კვერცხუჯრედისა და სპერმის წინამორბედებში);
- ზოგ ღეროვან და იმუნურ უჯრედში;
- სიმსივნური უჯრედების დიდ უმრავლესობაში — ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც სიმსივნური უჯრედები შეუზღუდავად იყოფა.
ორგანიზმის უმეტეს უჯრედში ტელომერაზა თითქმის გამორთულია.
ნობელის პრემია
ელიზაბეთ ბლექბერნმა, კეროლ გრეიდერმა და ჯეკ შოსტაკმა აღმოაჩინეს, როგორ იცავს ტელომერები ქრომოსომებს და აღმოაჩინეს ტელომერაზა. ამისთვის 2009 წელს ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია გადაეცათ.
ტელომერები და დაბერება
ტელომერების დამოკლება დაბერების აღიარებული „ნიშნებიდან" ერთ-ერთია. საშუალოდ, ასაკთან ერთად სისხლის უჯრედების ტელომერები მოკლდება, ხოლო ზოგი ფაქტორი (ქრონიკული სტრესი, მოწევა) ამ პროცესს აჩქარებს.
თუმცა მნიშვნელოვანია სიფრთხილე:
- ტელომერის სიგრძე ადამიანებს შორის ძალიან განსხვავდება, ამიტომ ერთჯერადი გაზომვა ინდივიდუალური ბიოლოგიური ასაკის ცუდი მაჩვენებელია;
- ამისთვის უფრო ზუსტია ეპიგენეტიკური საათები;
- ტელომერაზის ხელოვნური გააქტიურება სიმსივნის რისკს შეიძლება ზრდიდეს.
ხშირი კითხვები
შეიძლება ტელომერების დაგრძელება?
ლაბორატორიასა და ცხოველურ მოდელებში — დიახ, მაგალითად ტელომერაზის გენის მიწოდებით. ადამიანისთვის უსაფრთხო და დადასტურებული მეთოდი ჯერ არ არსებობს, ხოლო ამგვარი „ანტიდაბერების" პროდუქტების რეკლამა ხშირად მეცნიერულ საფუძველს მოკლებულია.
რატომ არ მოკლდება ტელომერები შთამომავლობიდან შთამომავლობამდე?
ჩანასახოვან უჯრედებში ტელომერაზა აქტიურია და ტელომერების სიგრძეს აღადგენს, ამიტომ ახალი თაობა „სრული" ტელომერებით იწყებს.
დაკავშირებული ტერმინები
- ქრომოსომაქრომოსომა ცილებზე კომპაქტურად დახვეული დნმ-ის ერთი გრძელი მოლეკულაა. ადამიანის უჯრედი…
- უჯრედული სენესცენციაუჯრედული სენესცენცია მდგომარეობაა, როცა უჯრედი გაყოფას სამუდამოდ წყვეტს, მაგრამ ცოცხალი რჩება…
- ლონგევიტილონგევიტი (ხანგრძლივი სიცოცხლის ბიოლოგია) კვლევისა და ბიოტექნოლოგიის მიმართულებაა, რომელიც…
- ეპიგენეტიკური საათიეპიგენეტიკური საათი ალგორითმია, რომელიც დნმ-ის მეთილირების ნიმუშებით ორგანიზმის ან ქსოვილის…
- დნმდნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა) მოლეკულაა, რომელშიც ჩაწერილია ცოცხალი ორგანიზმის…
- ღეროვანი უჯრედიღეროვანი უჯრედი ისეთი უჯრედია, რომელსაც შეუძლია საკუთარი თავის მრავალჯერადი კოპირება და სხვა…
წყაროები
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2009 — nobelprize.org
- Blackburn E.H. et al. Human telomere biology: A contributory and interactive factor in aging, disease risks, and protection. Science, 2015
- López-Otín C. et al. Hallmarks of aging: An expanding universe. Cell, 2023
განახლდა