პროტეომიკა

Proteomics

„პროტეომიკა" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია. ნაჩვენებია პირველი 96 ნუკლეოტიდი 120-დან.

პროტეომიკა ორგანიზმის, ქსოვილის ან უჯრედის ყველა ცილის — პროტეომის — ერთდროული შესწავლაა: რომელი ცილებია, რა რაოდენობით, რა მოდიფიკაციებით და როგორ ურთიერთქმედებენ.

ამ გვერდზე
  1. რატომ ცილები
  2. სირთულე
  3. ძირითადი მეთოდები
  4. მოდიფიკაციები
  5. სად გამოიყენება
  6. ხშირი კითხვები

რატომ ცილები

გენომი ინსტრუქციებია, ცილები კი ის, რაც რეალურად მუშაობს: ფერმენტები, რეცეპტორები, ჰორმონები, სტრუქტურული ელემენტები. ბევრი წამალი ცილას უმიზნებს, და დიაგნოსტიკური ტესტების უმეტესობა ცილას ზომავს. გენის აქტივობა (ტრანსკრიპტომიკა) ცილის რაოდენობასთან ყოველთვის კარგად არ კორელირებს, ამიტომ ცილების პირდაპირი გაზომვა აუცილებელია.

სირთულე

  • ადამიანს დაახლოებით 20 ათასი ცილის მაკოდირებელი გენი აქვს, მაგრამ ალტერნატიული სპლაისინგისა და მოდიფიკაციების გამო ცილის განსხვავებული ფორმების რაოდენობა ბევრად მეტია.
  • ცილების კონცენტრაცია სისხლში ათობით მილიარდჯერ განსხვავდება: რამდენიმე ცილა ძალიან ბევრია, ბევრი კი იშვიათი.
  • ცილების „გამრავლება", დნმ-ის PCR-ის მსგავსად, შეუძლებელია.

ძირითადი მეთოდები

მას-სპექტრომეტრიაზე დაფუძნებული

ცილებს პეპტიდებად ჭრიან და მას-სპექტრომეტრით ზომავენ. ფრაგმენტების მასებიდან პეპტიდების მიმდევრობა იკითხება და ცილები იდენტიფიცირდება. ასე ერთ ექსპერიმენტში ათასობით ცილის გაზომვა შეიძლება, მოდიფიკაციების ჩათვლით.

აფინურობაზე დაფუძნებული

ანტისხეულები ან სპეციალური რნმ/დნმ ფრაგმენტები (აპტამერები) კონკრეტულ ცილებს იჭერს. თანამედროვე პლატფორმები სისხლის მცირე ნიმუშში ათასობით ცილას ზომავს, რაც დიდ პოპულაციურ კვლევებს შესაძლებელს ხდის.

მოდიფიკაციები

ცილას ტრანსლაციის შემდეგ შეიძლება დაემატოს ფოსფატი, შაქრები, აცეტილის ჯგუფები და სხვა. ეს მოდიფიკაციები ცილას „რთავს" ან „თიშავს". მაგალითად, ფოსფოპროტეომიკა უჯრედის სასიგნალო ქსელების მდგომარეობას ზომავს.

სად გამოიყენება

  • ბიომარკერები — სისხლის პროტეომი ჯანმრთელობის მდგომარეობის მდიდარი ასახვაა;
  • წამლის სამიზნეები და მათი მოქმედების მექანიზმი;
  • ცილის ატლასები — რომელი ცილა რომელ ქსოვილსა და უჯრედულ ნაწილაკშია;
  • ბიოლოგიური პრეპარატების ხარისხის კონტროლი.

ხშირი კითხვები

რით განსხვავდება პროტეომიკა სტრუქტურული ბიოლოგიისგან?

პროტეომიკა ზომავს, რომელი ცილებია და რამდენი. სტრუქტურული ბიოლოგია ცალკეული ცილის სამგანზომილებიან ფორმას ადგენს, მაგალითად კრიო-EM-ით ან AlphaFold-ით.

შეიძლება პროტეომიკით ასაკის შეფასება?

კვლევებში შექმნილია „პროტეომული საათები", რომლებიც სისხლის ცილების პროფილით ბიოლოგიურ ასაკს აფასებს, ეპიგენეტიკური საათების მსგავსად.

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. Aebersold R., Mann M. Mass-spectrometric exploration of proteome structure and function. Nature, 2016
  2. Uhlén M. et al. Tissue-based map of the human proteome. Science, 2015
  3. Human Protein Atlas — proteinatlas.org

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

AI და ბიოინფორმატიკა ↗