პროტეომიკა ორგანიზმის, ქსოვილის ან უჯრედის ყველა ცილის — პროტეომის — ერთდროული შესწავლაა: რომელი ცილებია, რა რაოდენობით, რა მოდიფიკაციებით და როგორ ურთიერთქმედებენ.
რატომ ცილები
გენომი ინსტრუქციებია, ცილები კი ის, რაც რეალურად მუშაობს: ფერმენტები, რეცეპტორები, ჰორმონები, სტრუქტურული ელემენტები. ბევრი წამალი ცილას უმიზნებს, და დიაგნოსტიკური ტესტების უმეტესობა ცილას ზომავს. გენის აქტივობა (ტრანსკრიპტომიკა) ცილის რაოდენობასთან ყოველთვის კარგად არ კორელირებს, ამიტომ ცილების პირდაპირი გაზომვა აუცილებელია.
სირთულე
- ადამიანს დაახლოებით 20 ათასი ცილის მაკოდირებელი გენი აქვს, მაგრამ ალტერნატიული სპლაისინგისა და მოდიფიკაციების გამო ცილის განსხვავებული ფორმების რაოდენობა ბევრად მეტია.
- ცილების კონცენტრაცია სისხლში ათობით მილიარდჯერ განსხვავდება: რამდენიმე ცილა ძალიან ბევრია, ბევრი კი იშვიათი.
- ცილების „გამრავლება", დნმ-ის PCR-ის მსგავსად, შეუძლებელია.
ძირითადი მეთოდები
მას-სპექტრომეტრიაზე დაფუძნებული
ცილებს პეპტიდებად ჭრიან და მას-სპექტრომეტრით ზომავენ. ფრაგმენტების მასებიდან პეპტიდების მიმდევრობა იკითხება და ცილები იდენტიფიცირდება. ასე ერთ ექსპერიმენტში ათასობით ცილის გაზომვა შეიძლება, მოდიფიკაციების ჩათვლით.
აფინურობაზე დაფუძნებული
ანტისხეულები ან სპეციალური რნმ/დნმ ფრაგმენტები (აპტამერები) კონკრეტულ ცილებს იჭერს. თანამედროვე პლატფორმები სისხლის მცირე ნიმუშში ათასობით ცილას ზომავს, რაც დიდ პოპულაციურ კვლევებს შესაძლებელს ხდის.
მოდიფიკაციები
ცილას ტრანსლაციის შემდეგ შეიძლება დაემატოს ფოსფატი, შაქრები, აცეტილის ჯგუფები და სხვა. ეს მოდიფიკაციები ცილას „რთავს" ან „თიშავს". მაგალითად, ფოსფოპროტეომიკა უჯრედის სასიგნალო ქსელების მდგომარეობას ზომავს.
სად გამოიყენება
- ბიომარკერები — სისხლის პროტეომი ჯანმრთელობის მდგომარეობის მდიდარი ასახვაა;
- წამლის სამიზნეები და მათი მოქმედების მექანიზმი;
- ცილის ატლასები — რომელი ცილა რომელ ქსოვილსა და უჯრედულ ნაწილაკშია;
- ბიოლოგიური პრეპარატების ხარისხის კონტროლი.
ხშირი კითხვები
რით განსხვავდება პროტეომიკა სტრუქტურული ბიოლოგიისგან?
პროტეომიკა ზომავს, რომელი ცილებია და რამდენი. სტრუქტურული ბიოლოგია ცალკეული ცილის სამგანზომილებიან ფორმას ადგენს, მაგალითად კრიო-EM-ით ან AlphaFold-ით.
შეიძლება პროტეომიკით ასაკის შეფასება?
კვლევებში შექმნილია „პროტეომული საათები", რომლებიც სისხლის ცილების პროფილით ბიოლოგიურ ასაკს აფასებს, ეპიგენეტიკური საათების მსგავსად.
დაკავშირებული ტერმინები
- მას-სპექტრომეტრიამას-სპექტრომეტრია ანალიზური მეთოდია, რომელიც მოლეკულებს იონებად აქცევს და მათ მასა-მუხტის…
- ომიქსიომიქსი ბიოლოგიის დარგების საერთო სახელია, რომლებიც ერთი ტიპის მოლეკულებს სრულად, ერთდროულად…
- ბიომარკერიბიომარკერი ორგანიზმის გაზომვადი მაჩვენებელია — მოლეკულა სისხლში, გენის ვარიანტი, გამოსახულება…
- ცილის დაკეცვაცილის დაკეცვა პროცესია, რომლის დროსაც ამინომჟავების გრძელი ჯაჭვი სპონტანურად იღებს კონკრეტულ…
- ტრანსკრიპტომიკატრანსკრიპტომიკა უჯრედში ან ქსოვილში არსებული ყველა რნმ-მოლეკულის, ტრანსკრიპტომის, ერთდროული…
- AlphaFoldAlphaFold Google DeepMind-ის მიერ შექმნილი ხელოვნური ინტელექტის სისტემაა, რომელიც ცილის…
წყაროები
- Aebersold R., Mann M. Mass-spectrometric exploration of proteome structure and function. Nature, 2016
- Uhlén M. et al. Tissue-based map of the human proteome. Science, 2015
- Human Protein Atlas — proteinatlas.org
განახლდა