ღეროვანი უჯრედი ისეთი უჯრედია, რომელსაც შეუძლია საკუთარი თავის მრავალჯერადი კოპირება და სხვა, სპეციალიზებულ უჯრედებად — მაგალითად, სისხლის, ნერვის ან კუნთის უჯრედებად — გარდაქმნა.
ამ გვერდზე
რა არის ღეროვანი უჯრედი?
ორგანიზმის უჯრედების უმეტესობა სპეციალიზებულია: ღვიძლის უჯრედი ღვიძლის უჯრედად რჩება, ნეირონი — ნეირონად. ღეროვან უჯრედს ორი განსაკუთრებული უნარი აქვს:
- თვითგანახლება — შეუძლია გაიყოს და ღეროვანი უჯრედის ახალი ასლები შექმნას;
- დიფერენციაცია — შეუძლია სხვა ტიპის, სპეციალიზებული უჯრედები წარმოქმნას.
ეს უნარები ორგანიზმს ზრდის, განვითარებისა და დაზიანებული ქსოვილების აღდგენის საშუალებას აძლევს.
პოტენციის დონეები
| დონე | რა შეუძლია | მაგალითი |
|---|---|---|
| ტოტიპოტენტური | ყველა უჯრედი, პლაცენტის ჩათვლით | განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი და პირველი რამდენიმე უჯრედი |
| პლურიპოტენტური | სხეულის ნებისმიერი უჯრედი | ემბრიონული ღეროვანი უჯრედები, iPSC |
| მულტიპოტენტური | ერთი ჯგუფის რამდენიმე ტიპი | სისხლის ღეროვანი უჯრედები ძვლის ტვინში |
| უნიპოტენტური | მხოლოდ ერთი ტიპი | კანის ზოგიერთი წინამორბედი უჯრედი |
ღეროვანი უჯრედების სახეები
ემბრიონული ღეროვანი უჯრედები
ადრეული ემბრიონიდან (ბლასტოცისტიდან) მიიღება და პლურიპოტენტურია. მათი გამოყენება ეთიკურ დებატებს იწვევს და ბევრ ქვეყანაში მკაცრად რეგულირდება.
ზრდასრული (სომატური) ღეროვანი უჯრედები
ზრდასრულ ორგანიზმშიც არსებობს ღეროვანი უჯრედები — ძვლის ტვინში, კანში, ნაწლავში, კუნთებში. ისინი ქსოვილებს ყოველდღიურად აახლებენ. ყველაზე კარგად შესწავლილია სისხლის ღეროვანი უჯრედები, რომლებიც ყოველდღიურად მილიარდობით სისხლის უჯრედს ქმნიან.
ინდუცირებული პლურიპოტენტური ღეროვანი უჯრედები (iPSC)
2006 წელს შინია იამანაკამ აჩვენა, რომ ზრდასრული კანის უჯრედი ოთხი გენის ჩართვით შეიძლება „უკან დაბრუნდეს" პლურიპოტენტურ მდგომარეობაში. 2012 წელს მან ჯონ გერდონთან ერთად ნობელის პრემია მიიღო. iPSC ემბრიონის გარეშე იძლევა პაციენტზე მორგებულ უჯრედებს.
სად გამოიყენება
- ძვლის ტვინის (სისხლის ღეროვანი უჯრედების) გადანერგვა — ათწლეულებია დამკვიდრებული მკურნალობაა სისხლის სიმსივნეებისა და ზოგი მემკვიდრეობითი მდგომარეობისთვის.
- დაავადებების მოდელირება — პაციენტის iPSC-ებიდან ლაბორატორიაში ნეირონებს ან გულის უჯრედებს ზრდიან და ზედ წამლებს ამოწმებენ.
- ორგანოიდები — ღეროვანი უჯრედებისგან გაზრდილი მინიატურული „ორგანოები".
- რეგენერაციული მედიცინა — ბადურის, გულის, პანკრეასის და ნერვული ქსოვილის აღდგენის კლინიკური კვლევები.
- გენური თერაპია — სისხლის ღეროვანი უჯრედების ლაბორატორიული რედაქტირება და პაციენტისთვის დაბრუნება.
გაფრთხილება: მსოფლიოში არსებობს კლინიკები, რომლებიც დაუმტკიცებელ „ღეროვანი უჯრედების თერაპიებს" სთავაზობენ. ასეთი პროცედურები შეიძლება საშიში იყოს. სანდო თერაპია გადის კლინიკურ კვლევებს და მარეგულირებლის დამტკიცებას.
ხშირი კითხვები
რა არის ჭიპლარის სისხლის შენახვა?
ჭიპლარის სისხლი სისხლის ღეროვან უჯრედებს შეიცავს, რომლებიც ზოგი სისხლის დაავადების მკურნალობაში გამოიყენება. საზოგადოებრივი ბანკები ამ სისხლს ყველასთვის ინახავს; კერძო, საოჯახო შენახვის სარგებელი სადავოა, რადგან მისი გამოყენება საკუთარი ოჯახისთვის იშვიათად ხდება საჭირო.
შეუძლია ღეროვან უჯრედს სიმსივნის გამოწვევა?
პლურიპოტენტური უჯრედები, თუ ბოლომდე არ დიფერენცირდება, შეიძლება კეთილთვისებიან სიმსივნედ (ტერატომად) იქცეს. ამიტომ თერაპიისთვის მხოლოდ სრულად დიფერენცირებულ და კარგად შემოწმებულ უჯრედებს იყენებენ.
დაკავშირებული ტერმინები
- ინდუცირებული პლურიპოტენტური ღეროვანი უჯრედიინდუცირებული პლურიპოტენტური ღეროვანი უჯრედები (iPSC) ზრდასრული უჯრედებია, მაგალითად კანის ან…
- ორგანოიდიორგანოიდი ღეროვანი უჯრედებისგან ლაბორატორიაში გაზრდილი პაწაწინა, სამგანზომილებიანი სტრუქტურაა…
- ეპიგენეტიკაეპიგენეტიკა შეისწავლის გენების აქტივობის ცვლილებებს, რომლებიც დნმ-ის მიმდევრობას არ ცვლის.…
- ბიობეჭდვაბიობეჭდვა (3D ბიობეჭდვა) ტექნოლოგიაა, რომელიც ცოცხალ უჯრედებსა და ბიომასალებს — „ბიომელანს"…
- უჯრედული კულტურაუჯრედული კულტურა უჯრედების ორგანიზმის გარეთ, ლაბორატორიულ ჭურჭელში, კონტროლირებად პირობებში…
- გენური თერაპიაგენური თერაპია მკურნალობის მეთოდია, რომელიც დაავადებას გენეტიკური მასალის შეცვლით ებრძვის…
წყაროები
- International Society for Stem Cell Research: Stem Cell Facts — isscr.org
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 — nobelprize.org
- NIH Stem Cell Information — stemcells.nih.gov
განახლდა