პრაიმ-რედაქტირება გენის რედაქტირების მეთოდია, რომელიც სასურველ ცვლილებას დნმ-ში პირდაპირ „ჩაწერს". ის ნებისმიერ ერთასოიან ჩანაცვლებას, მცირე ჩანართს და დანაკარგს აკეთებს, დნმ-ის ორივე ჯაჭვის გაწყვეტის გარეშე.
იდეა
თუ Cas9 მაკრატელია, ხოლო ბაზის რედაქტორი ფანქარი, რომელიც ერთ ასოს ასწორებს, პრაიმ-რედაქტორი ტექსტური რედაქტორის „ძიება და ჩანაცვლების" ფუნქციას ჰგავს. ის პოულობს სამიზნეს და იქ ახალ, წინასწარ დაწერილ მიმდევრობას წერს. მეთოდი 2019 წელს დევიდ ლიუს ლაბორატორიამ წარადგინა.
როგორ მუშაობს
პრაიმ-რედაქტორი სამი კომპონენტისგან შედგება:
- Cas9 ნიკაზა — დნმ-ის მხოლოდ ერთ ჯაჭვს ჭრის;
- რევერსული ტრანსკრიპტაზა — ფერმენტი, რომელიც რნმ-შაბლონიდან დნმ-ს წერს;
- pegRNA — გაფართოებული გიდ-რნმ, რომელიც სამიზნის მისამართსაც შეიცავს და სასურველი ცვლილების შაბლონსაც.
ნიკაზა ერთ ჯაჭვს ჭრის, რევერსული ტრანსკრიპტაზა გამონთავისუფლებულ ბოლოზე ახალ მიმდევრობას pegRNA-დან წერს, შემდეგ უჯრედი ძველ მონაკვეთს აშორებს და მეორე ჯაჭვს ახალთან ათანხმებს.
რა შეუძლია
- 12-ვე ტიპის ერთასოიანი ჩანაცვლება (ბაზის რედაქტირება მხოლოდ ნაწილს ფარავს);
- მცირე ჩანართები და დანაკარგები;
- მათი კომბინაციები ერთ ოპერაციაში.
ამიტომ თეორიულად ადამიანის ცნობილი პათოგენური ვარიანტების დიდი უმრავლესობის ჩასწორება შეიძლება.
შეზღუდვები და განვითარება
- ეფექტიანობა უჯრედის ტიპისა და ადგილის მიხედვით ძალიან განსხვავდება. ახალმა ვერსიებმა ის მნიშვნელოვნად გაზარდა.
- ზომა — სისტემა დიდია, რაც ვირუსული ვექტორებით მიწოდებას ართულებს.
- pegRNA-ს დიზაინი უფრო რთულია, ვიდრე ჩვეულებრივი გიდისა.
პირველი კლინიკური კვლევები უკვე დაიწყო, ძირითადად ex vivo, ანუ ორგანიზმის გარეთ რედაქტირებული სისხლის ღეროვანი უჯრედებით.
ხშირი კითხვები
შეუძლია პრაიმ-რედაქტირებას მთელი გენის ჩასმა?
თავად კლასიკურ პრაიმ-რედაქტორს მხოლოდ მცირე ცვლილებები შეუძლია. დიდი მონაკვეთების ჩასასმელად მას აერთიანებენ რეკომბინაზა ფერმენტებთან, რომლებიც პრაიმ-რედაქტირებით შექმნილ „სადესანტო ადგილზე" მთელ გენს ამაგრებს.
რომელია უკეთესი: ბაზის თუ პრაიმ-რედაქტირება?
დამოკიდებულია ამოცანაზე. თუ საჭირო ცვლილება ბაზის რედაქტორს შეუძლია, ის ხშირად უფრო ეფექტიანია. თუ არა, პრაიმ-რედაქტირება უფრო უნივერსალური არჩევანია.
დაკავშირებული ტერმინები
- ბაზის რედაქტირებაბაზის რედაქტირება გენის რედაქტირების მეთოდია, რომელიც დნმ-ის ერთ „ასოს" ქიმიურად სხვად აქცევს…
- CRISPR-Cas9CRISPR-Cas9 გენის რედაქტირების ტექნოლოგიაა, რომელშიც Cas9 ფერმენტი, მოკლე გიდ-რნმ-ის…
- გიდ-რნმგიდ-რნმ მოკლე რნმ-მოლეკულაა, რომელიც CRISPR-ის ფერმენტს, მაგალითად Cas9-ს, დნმ-ის ზუსტ…
- გენური თერაპიაგენური თერაპია მკურნალობის მეთოდია, რომელიც დაავადებას გენეტიკური მასალის შეცვლით ებრძვის…
- მუტაციამუტაცია დნმ-ის მიმდევრობის ცვლილებაა. ის შეიძლება იყოს ერთი „ასოს" ჩანაცვლება ან დიდი…
- ადენო-ასოცირებული ვირუსიადენო-ასოცირებული ვირუსი (AAV) პატარა, ადამიანისთვის უვნებელი ვირუსია, რომლის „ცარიელ" გარსს…
წყაროები
- Anzalone A.V. et al. Search-and-replace genome editing without double-strand breaks or donor DNA. Nature, 2019
- Chen P.J., Liu D.R. Prime editing for precise and highly versatile genome manipulation. Nature Reviews Genetics, 2023
განახლდა