პრაიმ-რედაქტირება

Prime editing

„პრაიმ-რედაქტირება" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია. ნაჩვენებია პირველი 96 ნუკლეოტიდი 196-დან.

პრაიმ-რედაქტირება გენის რედაქტირების მეთოდია, რომელიც სასურველ ცვლილებას დნმ-ში პირდაპირ „ჩაწერს". ის ნებისმიერ ერთასოიან ჩანაცვლებას, მცირე ჩანართს და დანაკარგს აკეთებს, დნმ-ის ორივე ჯაჭვის გაწყვეტის გარეშე.

ამ გვერდზე
  1. იდეა
  2. როგორ მუშაობს
  3. რა შეუძლია
  4. შეზღუდვები და განვითარება
  5. ხშირი კითხვები

იდეა

თუ Cas9 მაკრატელია, ხოლო ბაზის რედაქტორი ფანქარი, რომელიც ერთ ასოს ასწორებს, პრაიმ-რედაქტორი ტექსტური რედაქტორის „ძიება და ჩანაცვლების" ფუნქციას ჰგავს. ის პოულობს სამიზნეს და იქ ახალ, წინასწარ დაწერილ მიმდევრობას წერს. მეთოდი 2019 წელს დევიდ ლიუს ლაბორატორიამ წარადგინა.

როგორ მუშაობს

პრაიმ-რედაქტორი სამი კომპონენტისგან შედგება:

  1. Cas9 ნიკაზა — დნმ-ის მხოლოდ ერთ ჯაჭვს ჭრის;
  2. რევერსული ტრანსკრიპტაზა — ფერმენტი, რომელიც რნმ-შაბლონიდან დნმ-ს წერს;
  3. pegRNA — გაფართოებული გიდ-რნმ, რომელიც სამიზნის მისამართსაც შეიცავს და სასურველი ცვლილების შაბლონსაც.

ნიკაზა ერთ ჯაჭვს ჭრის, რევერსული ტრანსკრიპტაზა გამონთავისუფლებულ ბოლოზე ახალ მიმდევრობას pegRNA-დან წერს, შემდეგ უჯრედი ძველ მონაკვეთს აშორებს და მეორე ჯაჭვს ახალთან ათანხმებს.

რა შეუძლია

  • 12-ვე ტიპის ერთასოიანი ჩანაცვლება (ბაზის რედაქტირება მხოლოდ ნაწილს ფარავს);
  • მცირე ჩანართები და დანაკარგები;
  • მათი კომბინაციები ერთ ოპერაციაში.

ამიტომ თეორიულად ადამიანის ცნობილი პათოგენური ვარიანტების დიდი უმრავლესობის ჩასწორება შეიძლება.

შეზღუდვები და განვითარება

  • ეფექტიანობა უჯრედის ტიპისა და ადგილის მიხედვით ძალიან განსხვავდება. ახალმა ვერსიებმა ის მნიშვნელოვნად გაზარდა.
  • ზომა — სისტემა დიდია, რაც ვირუსული ვექტორებით მიწოდებას ართულებს.
  • pegRNA-ს დიზაინი უფრო რთულია, ვიდრე ჩვეულებრივი გიდისა.

პირველი კლინიკური კვლევები უკვე დაიწყო, ძირითადად ex vivo, ანუ ორგანიზმის გარეთ რედაქტირებული სისხლის ღეროვანი უჯრედებით.

ხშირი კითხვები

შეუძლია პრაიმ-რედაქტირებას მთელი გენის ჩასმა?

თავად კლასიკურ პრაიმ-რედაქტორს მხოლოდ მცირე ცვლილებები შეუძლია. დიდი მონაკვეთების ჩასასმელად მას აერთიანებენ რეკომბინაზა ფერმენტებთან, რომლებიც პრაიმ-რედაქტირებით შექმნილ „სადესანტო ადგილზე" მთელ გენს ამაგრებს.

რომელია უკეთესი: ბაზის თუ პრაიმ-რედაქტირება?

დამოკიდებულია ამოცანაზე. თუ საჭირო ცვლილება ბაზის რედაქტორს შეუძლია, ის ხშირად უფრო ეფექტიანია. თუ არა, პრაიმ-რედაქტირება უფრო უნივერსალური არჩევანია.

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. Anzalone A.V. et al. Search-and-replace genome editing without double-strand breaks or donor DNA. Nature, 2019
  2. Chen P.J., Liu D.R. Prime editing for precise and highly versatile genome manipulation. Nature Reviews Genetics, 2023

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

გენური თერაპია და რედაქტირება ↗ბაზის რედაქტირება vs პრაიმ-რედაქტირება ↗