ბიომარკერი ორგანიზმის გაზომვადი მაჩვენებელია — მოლეკულა სისხლში, გენის ვარიანტი, გამოსახულება ან ფიზიოლოგიური სიდიდე — რომელიც ასახავს ნორმალურ პროცესს, დაავადებას ან მკურნალობაზე პასუხს.
ამ გვერდზე
რა არის ბიომარკერი?
ბიომარკერი ერთგვარი „ბიოლოგიური ინდიკატორია". ზოგი ძალიან მარტივია — სხეულის ტემპერატურა ან არტერიული წნევა. ზოგი რთულია — კონკრეტული მუტაცია სიმსივნის დნმ-ში ან ასობით ცილის კომბინაცია სისხლში. მთავარი ისაა, რომ ის ობიექტურად იზომება და რაიმე მნიშვნელოვანს გვეუბნება.
ბიომარკერების სახეები
| სახე | რაზე პასუხობს | მაგალითი |
|---|---|---|
| დიაგნოსტიკური | აქვს თუ არა ადამიანს მდგომარეობა? | სისხლში გლუკოზის დონე |
| რისკის | რამდენად სავარაუდოა მომავალში? | გენეტიკური ვარიანტები, ქოლესტეროლი (LDL) |
| პროგნოზული | როგორ განვითარდება მდგომარეობა? | სიმსივნის ზოგიერთი გენეტიკური მახასიათებელი |
| პრედიქტიული | ვის უშველის კონკრეტული წამალი? | HER2 ცილის დონე, PD-L1 |
| ფარმაკოდინამიკური | მოქმედებს თუ არა წამალი სამიზნეზე? | ფერმენტის აქტივობის ცვლილება |
| უსაფრთხოების | იწვევს თუ არა წამალი ზიანს? | ღვიძლის ფერმენტები სისხლში |
| მონიტორინგის | როგორ იცვლება მდგომარეობა დროში? | ვირუსის რაოდენობა სისხლში |
ბიომარკერები წამლის შემუშავებაში
- პაციენტების შერჩევა. პრედიქტიული ბიომარკერი საშუალებას იძლევა, კვლევაში ჩაერთონ მხოლოდ ის ადამიანები, ვისზეც წამალი სავარაუდოდ იმუშავებს. ეს ზრდის წარმატების შანსს.
- ადრეული სიგნალი. ფარმაკოდინამიკური ბიომარკერი უკვე I–II ფაზაში აჩვენებს, აკეთებს თუ არა წამალი იმას, რისთვისაც შეიქმნა.
- სუროგატული საბოლოო წერტილები. ზოგჯერ, სიცოცხლის ხანგრძლივობის წლობით ლოდინის ნაცვლად, მარეგულირებელი იღებს ბიომარკერის ცვლილებას, რომელიც კლინიკურ შედეგს საიმედოდ უკავშირდება (მაგ. LDL ქოლესტეროლი). მაგრამ ყველა ბიომარკერი არ არის საიმედო სუროგატი.
როგორ იზომება
- სისხლისა და შარდის ანალიზი — ცილები, მეტაბოლიტები, ჰორმონები;
- გენეტიკური ტესტები — სეკვენირება, PCR;
- თხევადი ბიოფსია — სისხლში მოცირკულირე სიმსივნური დნმ-ის აღმოჩენა, ქსოვილის ოპერაციული აღების გარეშე;
- გამოსახულება — MRI, PET;
- ციფრული ბიომარკერები — ტარებადი მოწყობილობების მონაცემები (გულისცემა, ძილი, აქტივობა).
პროტეომიკა და სხვა ომიქსის მეთოდები ერთდროულად ათასობით პოტენციურ ბიომარკერს ზომავს, ხოლო ხელოვნური ინტელექტი მათ შორის კანონზომიერებებს ეძებს. დაბერების კვლევაში ასეთი კომბინირებული ბიომარკერის მაგალითია ეპიგენეტიკური საათი.
ხშირი კითხვები
რა განსხვავებაა ბიომარკერსა და სიმპტომს შორის?
სიმპტომი ის არის, რასაც ადამიანი თავად გრძნობს (ტკივილი, დაღლილობა). ბიომარკერი ობიექტურად იზომება და შეიძლება შეიცვალოს, სანამ რაიმე სიმპტომი გამოჩნდება.
რატომ ვერ ხდება ბევრი აღმოჩენილი ბიომარკერი კლინიკური?
საჭიროა დადასტურება დამოუკიდებელ, დიდ ჯგუფებში, სტანდარტიზებული გაზომვა და დამტკიცება, რომ ის რეალურად ცვლის გადაწყვეტილებებს. ეს გრძელი გზაა, რომელსაც ბევრი კანდიდატი ვერ გადის.
დაკავშირებული ტერმინები
- კლინიკური კვლევაკლინიკური კვლევა ადამიანების მონაწილეობით ჩატარებული სამეცნიერო კვლევაა, რომელიც ამოწმებს…
- კლინიკური კვლევის ფაზებიკლინიკური კვლევის ფაზები ახალი წამლის ადამიანებზე ტესტირების თანმიმდევრული ეტაპებია: I ფაზა…
- გენომის სეკვენირებაგენომის სეკვენირება დნმ-ის ფუძეების (A, T, G, C) თანმიმდევრობის წაკითხვაა. სრული გენომის…
- პროტეომიკაპროტეომიკა ორგანიზმის, ქსოვილის ან უჯრედის ყველა ცილის — პროტეომის — ერთდროული შესწავლაა…
- ეპიგენეტიკური საათიეპიგენეტიკური საათი ალგორითმია, რომელიც დნმ-ის მეთილირების ნიმუშებით ორგანიზმის ან ქსოვილის…
- იმუნური საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორიიმუნური საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორები წამლებია (ჩვეულებრივ მონოკლონური ანტისხეულები)…
წყაროები
- FDA-NIH Biomarker Working Group. BEST (Biomarkers, EndpointS, and other Tools) Resource — ncbi.nlm.nih.gov
- Califf R.M. Biomarker definitions and their applications. Experimental Biology and Medicine, 2018
- National Cancer Institute: Biomarker Testing — cancer.gov
განახლდა