კრიო-ელექტრონული მიკროსკოპია (კრიო-EM) მეთოდია, რომელიც სწრაფად გაყინული ბიოლოგიური მოლეკულების ათასობით ელექტრონულ გამოსახულებას აერთიანებს და მათ სამგანზომილებიან სტრუქტურას ატომურთან მიახლოებული სიზუსტით ადგენს.
ამ გვერდზე
პრობლემა, რომელსაც წყვეტს
ცილის ფორმის ცოდნა მისი ფუნქციის და მასზე მოქმედი წამლის დიზაინის გასაღებია. კლასიკური რენტგენოსტრუქტურული ანალიზი ცილის კრისტალს საჭიროებს, ბევრი დიდი კომპლექსი და მემბრანული ცილა კი კრისტალს არ ქმნის. ელექტრონული მიკროსკოპი ძალიან მცირე ობიექტებს ხედავს, მაგრამ ვაკუუმი და ელექტრონები ბიოლოგიურ ნიმუშს აზიანებს.
როგორ მუშაობს
- ვიტრიფიკაცია. ცილის ხსნარის თხელ ფენას თხევად ეთანში წამიერად ყინავენ. წყალი ყინულის კრისტალებს ვერ ასწრებს და მინისებრ მდგომარეობაში ჩერდება, ცილა კი ბუნებრივ ფორმას ინარჩუნებს.
- გადაღება. ძალიან დაბალ ტემპერატურაზე მიკროსკოპი ათასობით კადრს იღებს. ყოველ კადრზე ბევრი ერთნაირი მოლეკულა ჩანს სხვადასხვა კუთხით.
- ერთეული ნაწილაკების ანალიზი. კომპიუტერი ასობით ათას ან მილიონობით მოლეკულის გამოსახულებას აჯგუფებს მათი ორიენტაციის მიხედვით და აერთიანებს.
- 3D რეკონსტრუქცია. ორგანზომილებიანი პროექციებიდან სამგანზომილებიანი რუკა იქმნება, რომელშიც ატომური მოდელი ჯდება.
„გარჩევადობის რევოლუცია"
დიდი ხნის განმავლობაში კრიო-EM მხოლოდ ბუნდოვან კონტურებს იძლეოდა. დაახლოებით 2013 წლიდან ახალმა ელექტრონულმა დეტექტორებმა და პროგრამებმა გარჩევადობა მკვეთრად გააუმჯობესა, და მეთოდი სტრუქტურული ბიოლოგიის მთავარ ინსტრუმენტად იქცა. 2017 წელს ჟაკ დუბოშემ, იოახიმ ფრანკმა და რიჩარდ ჰენდერსონმა ქიმიის ნობელის პრემია მიიღეს.
სად გამოიყენება
- მემბრანული ცილები — რეცეპტორები და არხები, რომლებიც წამლების ძირითადი სამიზნეებია;
- დიდი კომპლექსები — რიბოსომები, ვირუსები, დნმ-ის რეპლიკაციის მანქანები;
- ვაქცინების დიზაინი — ვირუსის ზედაპირული ცილების ზუსტი ფორმის დადგენა;
- წამლის დიზაინი — როგორ ებმის კანდიდატი მოლეკულა სამიზნეს.
კრიო-EM და AlphaFold ერთმანეთს ავსებს: AI პროგნოზს იძლევა, კრიო-EM ექსპერიმენტულად ადასტურებს და ავლენს იმას, რასაც პროგნოზი ვერ ხედავს.
ხშირი კითხვები
რა არის კრიო-ელექტრონული ტომოგრაფია?
მონათესავე მეთოდი, რომელიც ერთსა და იმავე ნიმუშს სხვადასხვა კუთხით იღებს, მაგალითად უჯრედის თხელ ნაჭერს. ასე მოლეკულები მათ ბუნებრივ გარემოში, უჯრედის შიგნით ჩანს.
რატომ არის კრიო-EM ძვირი?
თანამედროვე მიკროსკოპი მილიონობით დოლარი ღირს, სპეციალურ შენობას და კვალიფიციურ პერსონალს საჭიროებს, ხოლო მონაცემების დამუშავება დიდ გამოთვლით რესურსს.
დაკავშირებული ტერმინები
- ცილის დაკეცვაცილის დაკეცვა პროცესია, რომლის დროსაც ამინომჟავების გრძელი ჯაჭვი სპონტანურად იღებს კონკრეტულ…
- AlphaFoldAlphaFold Google DeepMind-ის მიერ შექმნილი ხელოვნური ინტელექტის სისტემაა, რომელიც ცილის…
- ხელოვნური ინტელექტი წამლის აღმოჩენაშიხელოვნური ინტელექტი წამლის აღმოჩენაში მანქანური სწავლებისა და სხვა AI მეთოდების გამოყენებაა…
- მას-სპექტრომეტრიამას-სპექტრომეტრია ანალიზური მეთოდია, რომელიც მოლეკულებს იონებად აქცევს და მათ მასა-მუხტის…
- პროტეომიკაპროტეომიკა ორგანიზმის, ქსოვილის ან უჯრედის ყველა ცილის — პროტეომის — ერთდროული შესწავლაა…
- ნაკადური ციტომეტრიანაკადური ციტომეტრია ტექნოლოგიაა, რომელიც სითხის ნაკადში ერთ-ერთად გამავალ ათასობით უჯრედს…
წყაროები
- The Nobel Prize in Chemistry 2017 — nobelprize.org
- Kühlbrandt W. The Resolution Revolution. Science, 2014
- Nogales E. The development of cryo-EM into a mainstream structural biology technique. Nature Methods, 2016
განახლდა