ლენტივირუსული ვექტორი გენური თერაპიისა და კვლევის ინსტრუმენტია, რომელიც ლენტივირუსების ოჯახის ვირუსზე, ხშირად აივ-ზე, არის დაფუძნებული, მაგრამ დაავადების გამოწვევისა და გამრავლების უნარი აქვს მოკლებული. ის თერაპიულ გენს უჯრედის დნმ-ში მუდმივად ამაგრებს.
როგორ შეიქმნა უსაფრთხო ვექტორი
ლენტივირუსებს ორი სასარგებლო თვისება აქვს: გენს მასპინძლის ქრომოსომაში ამაგრებს და არაგამყოფ უჯრედებშიც აღწევს. მეცნიერებმა ვირუსი „დაშალეს":
- ვირუსის აუცილებელი გენები რამდენიმე ცალკე პლაზმიდაზეა გადანაწილებული, ამიტომ სრული ვირუსის აწყობა პრაქტიკულად შეუძლებელია;
- ვირუსის დნმ-ის ბოლოები შეცვლილია ისე, რომ ჩაშენების შემდეგ თავად ვეღარ გააქტიურდეს;
- ვირუსის გარსი ხშირად სხვა ვირუსის ცილით ნაცვლდება, რაც სხვადასხვა უჯრედში შეღწევას აადვილებს.
შედეგი ერთჯერადი „მიმტანია": უჯრედში შედის, გენს ამაგრებს და მეტს ვეღარაფერს აკეთებს.
რისთვის გამოიყენება
- CAR-T თერაპია — T-ლიმფოციტებში CAR-ის გენის მუდმივი ჩასმა;
- ex vivo გენური თერაპია — სისხლის ღეროვან უჯრედებში გამართული გენის ჩასმა, რომლებიც შემდეგ პაციენტს უბრუნდება;
- კვლევა — გენების სტაბილური ჩართვა ან გამორთვა უჯრედულ ხაზებში.
AAV-თან შედარება
| ლენტივირუსული ვექტორი | AAV | |
|---|---|---|
| ჩაშენება ქრომოსომაში | დიახ | ძირითადად არა |
| ტევადობა | დაახლოებით 8–10 ათასი ფუძე | დაახლოებით 4.7 ათასი ფუძე |
| ტიპური გამოყენება | ex vivo, გამყოფი უჯრედები | in vivo, ორგანიზმში პირდაპირ |
რისკები
რადგან გენი ქრომოსომაში ჩაშენდება, თეორიულად შეიძლება სხვა გენის მუშაობა დაარღვიოს (ინსერციული მუტაგენეზი). თანამედროვე ლენტივირუსული ვექტორები ამ რისკს ძველ რეტროვირუსულ ვექტორებზე ბევრად ამცირებს, მაგრამ პაციენტებს წლების განმავლობაში აკვირდებიან.
ხშირი კითხვები
შეიძლება ლენტივირუსულმა ვექტორმა აივ ინფექცია გამოიწვიოს?
არა. ვექტორს არ აქვს ვირუსის გამრავლებისთვის საჭირო გენები და პაციენტის ორგანიზმში ვერ მრავლდება. წარმოებისას ამას სპეციალური ტესტებით ამოწმებენ.
რატომ ჰქვია „ლენტი"?
ლათინური lentus ნიშნავს „ნელს". ამ ოჯახის ვირუსები ბუნებაში ნელა მიმდინარე ინფექციებს იწვევს.
დაკავშირებული ტერმინები
- გენური თერაპიაგენური თერაპია მკურნალობის მეთოდია, რომელიც დაავადებას გენეტიკური მასალის შეცვლით ებრძვის…
- CAR-T თერაპიაCAR-T თერაპია უჯრედული იმუნოთერაპიაა: პაციენტის T-ლიმფოციტებს ლაბორატორიაში გენეტიკურად…
- ადენო-ასოცირებული ვირუსიადენო-ასოცირებული ვირუსი (AAV) პატარა, ადამიანისთვის უვნებელი ვირუსია, რომლის „ცარიელ" გარსს…
- პლაზმიდაპლაზმიდა პატარა, ჩვეულებრივ წრიული დნმ-ის მოლეკულაა, რომელიც ბაქტერიაში ქრომოსომისგან…
- ღეროვანი უჯრედიღეროვანი უჯრედი ისეთი უჯრედია, რომელსაც შეუძლია საკუთარი თავის მრავალჯერადი კოპირება და სხვა…
- CRISPR-Cas9CRISPR-Cas9 გენის რედაქტირების ტექნოლოგიაა, რომელშიც Cas9 ფერმენტი, მოკლე გიდ-რნმ-ის…
წყაროები
- Milone M.C., O'Doherty U. Clinical use of lentiviral vectors. Leukemia, 2018
- Naldini L. et al. In vivo gene delivery and stable transduction of nondividing cells by a lentiviral vector. Science, 1996
განახლდა