იმუნური საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორები წამლებია (ჩვეულებრივ მონოკლონური ანტისხეულები), რომლებიც T-ლიმფოციტების „მუხრუჭებს" — PD-1, PD-L1, CTLA-4 და სხვა მოლეკულებს — ბლოკავს. ასე იმუნური სისტემა სიმსივნურ უჯრედებს უკეთ ცნობს და ანადგურებს.
ამ გვერდზე
რა არის იმუნური საკონტროლო წერტილი?
T-ლიმფოციტებს ზედაპირზე აქვთ „მუხრუჭები" — რეცეპტორები, რომლებიც მათ აქტივობას ზღუდავს. ეს აუცილებელია: მუხრუჭების გარეშე იმუნური პასუხი ინფექციის შემდეგ არ ჩაცხრებოდა და ორგანიზმის საკუთარ ქსოვილებსაც დააზიანებდა. ამ მექანიზმებს „იმუნურ საკონტროლო წერტილებს" უწოდებენ.
პრობლემა ისაა, რომ ბევრი სიმსივნე ამ სისტემას ბოროტად იყენებს: ზედაპირზე ისეთ მოლეკულებს აჩენს, რომლებიც T-უჯრედის მუხრუჭს აჭერს. შედეგად T-უჯრედი სიმსივნურ უჯრედს ხედავს, მაგრამ არ ესხმის.
როგორ მუშაობს ინჰიბიტორი
ინჰიბიტორი, როგორც წესი, მონოკლონური ანტისხეულია, რომელიც ებმის მუხრუჭის რეცეპტორს ან მის პარტნიორს და ხელს უშლის მათ ურთიერთქმედებას. მუხრუჭი თავისუფლდება და T-უჯრედი თავის სამუშაოს უბრუნდება.
მნიშვნელოვანია: წამალი პირდაპირ სიმსივნეს არ კლავს — ის იმუნურ სისტემას ათავისუფლებს, რომ თავად მოკლას.
ძირითადი სამიზნეები
| სამიზნე | სად არის | რას აკეთებს |
|---|---|---|
| CTLA-4 | T-უჯრედებზე | T-უჯრედების აქტივაციას ადრეულ ეტაპზე ზღუდავს (ლიმფურ კვანძებში) |
| PD-1 | T-უჯრედებზე | ქსოვილებში უკვე აქტიურ T-უჯრედებს ასუსტებს |
| PD-L1 | სიმსივნურ და სხვა უჯრედებზე | PD-1-ს ებმის და მუხრუჭს ააქტიურებს |
| LAG-3 | T-უჯრედებზე | დამატებითი მუხრუჭი, ახალი თაობის სამიზნე |
ისტორია
ჯეიმს ელისონმა აჩვენა, რომ CTLA-4-ის ბლოკირება ცხოველებში სიმსივნის რეგრესიას იწვევს. ტასუკუ ჰონჯომ აღმოაჩინა PD-1 და მისი როლი. 2018 წელს ორივემ ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია მიიღო. პირველი CTLA-4 ინჰიბიტორი 2011 წელს დამტკიცდა, პირველი PD-1 ინჰიბიტორები — 2014 წელს.
ვის ეხმარება
ზოგ პაციენტში ეფექტი განსაკუთრებით ხანგრძლივია — სიმსივნე წლობით აღარ ბრუნდება. მაგრამ ბევრ პაციენტზე წამალი არ მოქმედებს. ამიტომ ექიმები ბიომარკერებს ეძებენ, რომლებიც შედეგს წინასწარ იწინასწარმეტყველებს: მაგალითად, PD-L1-ის დონე სიმსივნეში ან მუტაციების რაოდენობა („მუტაციური ტვირთი"). მეტი მუტაცია ნიშნავს მეტ უცხო ანტიგენს, რომელსაც T-უჯრედი შეიძლება ამოიცნოს.
გვერდითი მოვლენები
იმუნური სისტემის „მუხრუჭის მოხსნას" შეიძლება მოჰყვეს თავდასხმა ჯანმრთელ ქსოვილებზე. ამ მოვლენებს „იმუნურთან დაკავშირებულ გვერდით ეფექტებს" უწოდებენ: კანის, ნაწლავის, ღვიძლის, ფილტვის ან ენდოკრინული ჯირკვლების ანთება. უმეტესობა კონტროლირებადია, მაგრამ ზოგი სერიოზულია და დროულ მკურნალობას მოითხოვს.
ხშირი კითხვები
რით განსხვავდება საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორი ქიმიოთერაპიისგან?
ქიმიოთერაპია გამყოფ უჯრედებს პირდაპირ აზიანებს. საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორი უჯრედებს არ კლავს — ის ორგანიზმის საკუთარ იმუნურ სისტემას ათავისუფლებს. ამიტომ მისი ეფექტიც და გვერდითი მოვლენებიც სხვა ბუნებისაა.
შეიძლება ამ წამლების კომბინირება?
დიახ. მაგალითად, CTLA-4-ისა და PD-1-ის ინჰიბიტორების კომბინაცია ზოგ შემთხვევაში უფრო ეფექტიანია, თუმცა გვერდითი მოვლენების რისკიც მატულობს.
დაკავშირებული ტერმინები
- T-ლიმფოციტიT-ლიმფოციტი (T-უჯრედი) სისხლის თეთრი უჯრედის სახეა, რომელიც თიმუსში მწიფდება და ადაპტური…
- მონოკლონური ანტისხეულიმონოკლონური ანტისხეული ლაბორატორიაში დამზადებული ანტისხეულია, რომლის ყველა მოლეკულა იდენტურია…
- CAR-T თერაპიაCAR-T თერაპია უჯრედული იმუნოთერაპიაა: პაციენტის T-ლიმფოციტებს ლაბორატორიაში გენეტიკურად…
- ბიომარკერიბიომარკერი ორგანიზმის გაზომვადი მაჩვენებელია — მოლეკულა სისხლში, გენის ვარიანტი, გამოსახულება…
- ანტიგენიანტიგენი ნებისმიერი მოლეკულაა, რომელსაც იმუნური სისტემა ცნობს — ანტისხეულები ან T-ლიმფოციტების…
- ციტოკინიციტოკინები მცირე სასიგნალო ცილებია, რომლებითაც იმუნური და სხვა უჯრედები ერთმანეთს…
წყაროები
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2018 — nobelprize.org
- National Cancer Institute: Immune Checkpoint Inhibitors — cancer.gov
- Ribas A., Wolchok J.D. Cancer immunotherapy using checkpoint blockade. Science, 2018
განახლდა