სივრცითი ტრანსკრიპტომიკა ტექნოლოგიების ჯგუფია, რომელიც ქსოვილში ათასობით გენის აქტივობას ზომავს და ამავე დროს ინარჩუნებს ინფორმაციას, თუ სად ზუსტად მდებარეობს თითოეული უჯრედი.
რა პრობლემას წყვეტს
ერთუჯრედიანი სეკვენირება აჩვენებს, რა ტიპის უჯრედებია ნიმუშში და რომელი გენებია მათში აქტიური. მაგრამ ამისთვის ქსოვილი უჯრედებად იშლება, და იკარგება ინფორმაცია, ვინ ვის ესაზღვრებოდა. ბიოლოგიაში კი მდებარეობას დიდი მნიშვნელობა აქვს: სიმსივნის კიდეზე მყოფი იმუნური უჯრედი სხვაგვარად იქცევა, ვიდრე მის ცენტრში მყოფი.
ორი ძირითადი მიდგომა
ბარკოდებიანი დაჭერა
ქსოვილის თხელ ანათალს სპეციალურ მინაზე ათავსებენ, რომელზეც ათასობით წერტილია. ყოველ წერტილს თავისი უნიკალური „მისამართი", დნმ-ბარკოდი, აქვს. ქსოვილიდან გამოთავისუფლებული mRNA წერტილებზე იჭერება და ბარკოდთან ერთად სეკვენირდება. ბოლოს კომპიუტერი თითოეულ გენს ქსოვილის რუკაზე აბრუნებს.
ვიზუალიზაცია ადგილზე (in situ)
ფლუორესცენტული ზონდები mRNA-ს პირდაპირ ქსოვილში ებმის. მიკროსკოპი მრავალი ციკლით იღებს სურათებს, და ფერების კომბინაციით ასობით ან ათასობით გენი იშიფრება, ცალკეული მოლეკულის სიზუსტით.
სად გამოიყენება
- სიმსივნის მიკროგარემო — სად იმალება იმუნური უჯრედები და როგორ ურთიერთობენ სიმსივნურ უჯრედებთან;
- ტვინის ატლასები — ნეირონების ტიპების რუკა ტვინის სხვადასხვა უბანში;
- განვითარება — როგორ ყალიბდება ორგანოები ემბრიონში;
- ანთება და დაბერება — როგორ იცვლება ქსოვილის ორგანიზაცია.
2020 წელს ჟურნალმა Nature Methods სივრცით ტრანსკრიპტომიკას „წლის მეთოდი" უწოდა.
გამოწვევები
ზოგი მეთოდი ბევრ გენს ზომავს, მაგრამ ერთი წერტილი რამდენიმე უჯრედს ფარავს. სხვები ერთუჯრედიან სიზუსტეს იძლევა, მაგრამ შერჩეულ გენებზე. მონაცემების ანალიზი ბიოინფორმატიკის ახალ მეთოდებს და დიდ გამოთვლით რესურსს საჭიროებს.
ხშირი კითხვები
რით განსხვავდება ჩვეულებრივი ტრანსკრიპტომიკისგან?
ჩვეულებრივი ტრანსკრიპტომიკა ნიმუშის საშუალო სურათს იძლევა, ერთუჯრედიანი თითოეულ უჯრედს ზომავს, სივრცითი კი ამას ქსოვილის რუკას უმატებს.
გამოიყენება კლინიკურ დიაგნოსტიკაში?
ამჟამად ძირითადად კვლევის ინსტრუმენტია, თუმცა მისი შედეგები ახალ ბიომარკერებს და დიაგნოსტიკურ ტესტებს ქმნის.
დაკავშირებული ტერმინები
- ტრანსკრიპტომიკატრანსკრიპტომიკა უჯრედში ან ქსოვილში არსებული ყველა რნმ-მოლეკულის, ტრანსკრიპტომის, ერთდროული…
- ერთუჯრედიანი სეკვენირებაერთუჯრედიანი სეკვენირება თითოეული უჯრედის გენეტიკურ მასალას, ხშირად რნმ-ს, ცალ-ცალკე…
- ომიქსიომიქსი ბიოლოგიის დარგების საერთო სახელია, რომლებიც ერთი ტიპის მოლეკულებს სრულად, ერთდროულად…
- ბიოინფორმატიკაბიოინფორმატიკა მეცნიერებაა, რომელიც ბიოლოგიურ მონაცემებს — დნმ-ის, რნმ-ისა და ცილების…
- შემდეგი თაობის სეკვენირებაშემდეგი თაობის სეკვენირება (NGS) ტექნოლოგიების ჯგუფია, რომელიც ერთდროულად მილიონობით და…
- ნაკადური ციტომეტრიანაკადური ციტომეტრია ტექნოლოგიაა, რომელიც სითხის ნაკადში ერთ-ერთად გამავალ ათასობით უჯრედს…
წყაროები
- Marx V. Method of the Year: spatially resolved transcriptomics. Nature Methods, 2021
- Moses L., Pachter L. Museum of spatial transcriptomics. Nature Methods, 2022
- Rao A. et al. Exploring tissue architecture using spatial transcriptomics. Nature, 2021
განახლდა