აპოპტოზი

Apoptosis

„აპოპტოზი" ჩაწერილი დნმ-ის ოთხი ასოთი: ტექსტის ყოველი ორი ბიტი ერთი ნუკლეოტიდია.

აპოპტოზი უჯრედის დაპროგრამებული, მოწესრიგებული თვითგანადგურებაა. უჯრედი ანთების გამოწვევის გარეშე იშლება და მის ნარჩენებს მეზობელი უჯრედები ყლაპავს. ორგანიზმი ასე იშორებს ზედმეტ, დაზიანებულ ან სახიფათო უჯრედებს.

ამ გვერდზე
  1. რატომ კვდება უჯრედი „ნებით"
  2. როგორ ხდება
  3. ორი ძირითადი გზა
  4. რისთვის სჭირდება ორგანიზმს
  5. აპოპტოზი და ნეკროზი
  6. აპოპტოზი მედიცინაში
  7. ხშირი კითხვები

რატომ კვდება უჯრედი „ნებით"

მრავალუჯრედიანი ორგანიზმისთვის ზოგი უჯრედის მოშორება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ახლის შექმნა. ზრდასრულ ადამიანში ყოველდღიურად ათობით მილიარდი უჯრედი იღუპება აპოპტოზით და ახლით ნაცვლდება. სიტყვა ბერძნულიდან მოდის და შემოდგომაზე ხიდან ფოთლების ცვენას აღნიშნავს.

როგორ ხდება

აპოპტოზს უჯრედის შიგნით ფერმენტები, კასპაზები, ასრულებს. ისინი ჩვეულებრივ არააქტიურ მდგომარეობაში არიან, გააქტიურების შემდეგ კი კასკადის სახით უჯრედის ცილებს ჭრიან. უჯრედი იკუმშება, დნმ ფრაგმენტდება, და უჯრედი მემბრანით შემოსაზღვრულ პატარა ნაწილებად იშლება. ზედაპირზე „შემჭამე" სიგნალი ჩნდება, და მაკროფაგები ნარჩენებს სწრაფად ყლაპავს.

ორი ძირითადი გზა

  • შიდა (მიტოქონდრიული) გზა — ირთვება შიდა სტრესით, მაგალითად დნმ-ის დაზიანებით. BCL-2 ოჯახის ცილები წყვეტს, გაიხვრიტოს თუ არა მიტოქონდრიის მემბრანა. თუ გაიხვრიტა, გამოთავისუფლებული ცილები კასპაზებს ააქტიურებს.
  • გარე გზა — ირთვება გარე სიგნალით: იმუნური უჯრედი ან სხვა უჯრედი „სიკვდილის რეცეპტორს" ებმის უჯრედის ზედაპირზე.

რისთვის სჭირდება ორგანიზმს

  • განვითარება — ემბრიონში თითებს შორის აპკი აპოპტოზით ქრება;
  • იმუნიტეტი — საკუთარი ქსოვილების მიმართ მიმართული ლიმფოციტები ასე ნადგურდება;
  • დაცვა სიმსივნისგან — დაზიანებული დნმ-ის მქონე უჯრედი თავს იკლავს, სანამ სახიფათო გახდებოდა;
  • ინფექცია — დაინფიცირებული უჯრედი შეიძლება განადგურდეს, რომ ვირუსი არ გავრცელდეს.

აპოპტოზი და ნეკროზი

აპოპტოზი ნეკროზი
ხასიათი დაპროგრამებული, მოწესრიგებული დაზიანებით გამოწვეული, ქაოსური
უჯრედი იკუმშება და ნაწილებად იშლება იბერება და სკდება
ანთება ჩვეულებრივ არ იწვევს იწვევს

აპოპტოზი მედიცინაში

სიმსივნური უჯრედები ხშირად აპოპტოზს გაურბის, მაგალითად BCL-2-ის მსგავსი დამცავი ცილების ზედმეტი რაოდენობით. დამტკიცებულია წამალი, რომელიც BCL-2-ს ბლოკავს და ზოგ სისხლის სიმსივნეში უჯრედებს სიკვდილისკენ „უბრუნებს". სენოლიზური საშუალებებიც იგივე პრინციპით მუშაობს სენესცენტურ უჯრედებზე.

2002 წელს სიდნეი ბრენერმა, რობერტ ჰორვიცმა და ჯონ სალსტონმა ნობელის პრემია მიიღეს ჭიაზე ჩატარებული კვლევისთვის, რომელმაც დაპროგრამებული სიკვდილის გენეტიკური კონტროლი გამოავლინა.

ხშირი კითხვები

არის თუ არა სხვა სახის დაპროგრამებული სიკვდილი?

დიახ. მაგალითად, პიროპტოზი და ნეკროპტოზი ასევე რეგულირებული პროცესებია, მაგრამ ანთებას იწვევს და ინფექციებთან ბრძოლაში მონაწილეობს.

რა ხდება, თუ აპოპტოზი ზედმეტად აქტიურია?

უჯრედების ჭარბი დაკარგვა ქსოვილს აზიანებს. ასეთი პროცესი განიხილება, მაგალითად, ზოგიერთ ნეიროდეგენერაციულ მდგომარეობაში.

დაკავშირებული ტერმინები

წყაროები

  1. Kerr J.F.R. et al. Apoptosis: a basic biological phenomenon with wide-ranging implications in tissue kinetics. British Journal of Cancer, 1972
  2. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2002 — nobelprize.org
  3. Singh R. et al. Regulation of apoptosis in health and disease: the balancing act of BCL-2 family proteins. Nature Reviews Molecular Cell Biology, 2019

განახლდა

გააგრძელე შესწავლა

დაკავშირებული თემები და პრაქტიკული რესურსები biotech.ge-ზე.

დაბერების ბიოლოგია ↗აპოპტოზი vs აუტოფაგია ↗